Onder leiding van de Groninger stadsgids Henk Bakker maakten we op dinsdagmiddag 2 mei 2017 een rondleiding op de Zuiderbegraafplaats te Groningen langs graven van Groninger verzetsstrijders, die tijdens de bezetting in de strijd tegen de wrede Duitse overheersers, omkwamen. Dappere mensen die op verscheidene plaatsen, plaquettes of in geschriften al geëerd worden, maar min of meer onbekend begraven liggen op deze begraafplaats.
Heel verschillende mensen, met bijvoorbeeld heel verschillende beroepen: o.a. advocaat, raadslid, stuurman, magazijnbediende, elektricien, ambtenaar, verpleger, machinist, winkelier en politieagent.
De bekendste zijn misschien wel Pieter Hermannus Everhardus van Dooren, vermoord in de Kreupelstraat en waar de Van Doorenveste op het Zernikecampus naar genoemd is, Sypko Domela Nieuwenhuis, nazaat van de bekende socialist Domela Nieuwenhuis, en Nicolaas Arie Cornelis van Baalen, doodgeschoten waarschijnlijk in zijn woning aan de Parklaan door vermoedelijk de SD'er Lehnhof. Er zijn graven van mensen die het slachtoffer werden van de Aktion Slbertanne, een serie moordaanslagen die door Nederlandse SS'ers en Nederlandse oostfrontveteranen werden gepleegd tijdens de Tweede Wereldoorlog, van september 1943 tot september 1944
Gids Henk Bakker leidt rond en vertelt het verhaal, voor zover die te achterhalen is, van de verzetsstrijders.

Massagraven in Anloo en Norg

Executies in de bossen van Norg

Ons bezoek aan het onderduikershol in de bossen bij Anloo op 14 maart 2017

Het bijzondere is dat er deze keer een kleinzoon mee loopt van de op deze begraafplaats begraven verzetsstrijder Van Essen. Hij vertelt hoe de arrestatie van zijn opa in z'n werk ging en hoe zijn opa hierbij om het leven is gekomen.

Nederlandse oorlogsgraven Zuiderbegraafplaats

 

De Zuiderbegraafplaats in Groningen met het grote grafmonument van de familie Scholten, die voor de oorlog het Scholtenhuis bezat, dat tijdens de oorlog gebruikt werd door de Sichterheitsdienst (SD).

Groninger stadsgids Henk Bakker met op de achtergrond het imposante grafmonument van de familie Scholten, wier huis aan de Grote Markt in de oorlogsjaren een plek van gruwel werd, omdat vandaar uit de Sicherheitsdienst (SD) een waar schrikbewind voerde. De meesteverzetsstrijders die op de Zuiderbegraafplaats begraven liggen hebben eerst nog gevangen gezete in het Scholtenhuis. Vooraln de laatste dagen voor de bevrijding werden ze ook doodgeschoten op andere locaties, zoals 10 verzetsstrijders bij het inmiddels door de SD opgerolde onderduikershol in de bossen bij Anloo. Deze plek hebben we kortgeleden nog bezocht. De jonge studente Anda Kerkhoven werd in de bossen van Glimmen geëxecuteerd. De nazi's wilden de sporen van hun misdaden wissen en hun slachtoffers het zwijgen opleggen opdat men niet zou weten wat ze gedaan hadden. Gelukkig is die opzet mislukt. Zie vooral ook de indrukwekkende site www.scholtenhuis.nl

Het Scholtenhuis tijdens de V-aktie in 1941

Het Scholtenhuis tijdens een Duitse parade. Let op de SS-vlag die wappert op het dak.

Dit is het graf van Mr Jakob Ferdinand Sypko Domela Nieuwenhuis. Het bijzondere is dat zijn vader Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nyegaard behoorlijk rechts nationalistische ideeën had terwijl zijn zoon in WO II dus in het verzet ging tegen de Duitsers. "Op 25 september werd Jakob, die betrokken was bij enkele verzetsacties, door een Duitse politiepatrouille in zijn woning doodgeschoten. Zijn vader, die zeer kort na de moord het huis van zijn zoon en schoondochter Astrid binnentrad, geraakte buiten zichzelf van woede en smart, wierp een venster open en hield ten aanhore van een talrijk publiek een scheldkanonnade tegen 'Hitler, Himmler en hun bende'
Deze verzetsstrijder Louis René Swaagman was leerling stuurman. In maart 1945 viel de SD zijn huis binnen, maar toen was hij niet thuis. Blijkbaar is hij op een later tijdstip alsnog opgepakt en in Duitsland terechtgekomen. Hij was betrokken bij de L.O. (Landelijke Organisatie voor Onderduikers) en falsificatie. Dat gold veelal voor persoonsbewijzen. Hij heeft tijdens zijn verhoor in het Scholtenhuis Sleijfer een klap gegeven. Gestorven aan uitputting in Neustadt-Holstein. Begraven op de Groninger Zuiderbegraafplaats.
Het graf van verzetsstrijder Hindrik Woldring, die hier samen met zijn echtgenote begraven ligt.
In het archief van het OVCG bevindt zich deze verzetskaart van Hindrik Woldring die gefusilleerd werd te Dokken op 22 januari 1945.
Aan de gezichten is te zien dat wij allen onder de indruk zijn van de verhalen die ons bij de graven van de verzetsstrijders wordt verteld door de Groninger stadsgids Henk Bakker.

Albert Steenstra werkte bij de gemeentesecretarie. Zijn verstrekte bonkaarten en persoonsbewijzen aan onderduikers en verzetsmensen. Hij zat eerst ondergedoken in Haren en later in Grootegast. Daar ging hij verder in het verzet. Hij was lid van de L.O.

Heel bijzonder was dat de kleinzoon van  verzetsman Arend Albert van Essen  1890-1944 bij deze rondleiding aanwezig was. Hier vertelt hij bij het graf van zijn opa wat er met hem gebeurd is.

Arend Albert van Essen is vermoord op 25 september 1944 in de hal van zijn woning aan het Winschoterdiep 114 te Groningen. Vermoedelijke moordernaar(s): Jozef Kindel, Medewerker Sicherheitspolizei afdeling IV-B en/of Harm Bouman (22 jaar gevangenisstraf; toonde ernstig berouw).
Op dezelfde dag (25-09-1944) is tevens vermoord J.G. Böcker, kapelaan van de Sint Franciscuskerk te Groningen, (wordt in de hal van de pastorie doodgeschoten. Eigenlijk was men op zoek naar de pastoor, F.J. Schoemaker, maar deze was inmiddels ondergedoken. De kapelaan weigerde de verblijfplaats van de pastoor prijs te geven en betaalde daarvoor met zijn leven.).
Arend Albert komt echter niet voor op de "Lijst van slachtoffers van de Aktion Silbertanne" Rest de vraag waarom niet?

Leendert Martninus van Noppen. Oorlogsslachtoffer
Is 27 jaar geworden
Geboren op 15 augustus 1917 te Soekaboemi, NOI
Overleden op 11 maart 1945 te Groningen

Bij zijn arrestatie op 10 maart 1945 in het politiebureau Guyotplein te Groningen neergeschoten en dezelfde dag in het Huis van Bewaring overleden. Terwijl hij stervende was werd hij nog ondervraagd, doch hij zweeg.

Huininga werd geboren in Hoogezand op 10 december 1910 als zoon van Menso Huininga en Jantje Kraaima. Hij had een sigarenzaak en was Nederlands Hervormd. Zijn zaak werd gebruikt als contactadres voor de Geheime Dienst Nederland. De verzetskaart van Huininga vermeldt ook dat hij actief was voor de LO en de OD. Zijn verzetsschuilnaam was: ‘Stille no 9’. Op 12 januari 1945 werd hij aangehouden en vastgezet in het Huis van Bewaring te Groningen. Hij stierf in de Oosterduinen op 34-jarige leeftijd. Op de Zuiderbegraafplaats te Groningen is hij herbegraven. Op zijn graf staat ‘rust na strijden lieve zoon’. Zijn ouders zijn later in zijn graf bijgezet.
Roelf Pentinga werd geboren in Westerbroek op 11 augustus 1896, als zoon van Jan Pentinga en Jantje Drent. Op 1 februari 1923 trouwde hij in Wildervank met Jantje Mulder. Het echtpaar kreeg één kind. Pentinga was doopsgezind en Kapitein der Staatspolitie. Hij maakte deel uit van LO stad Groningen, Inlichtingengroep Blauwe Rinus, was Commandant O.D. en officier luchtbescherming Groningen. Pentinga werd op 4 december 1944 aangehouden door de broers Faber en Helmuth Johann Schäper. Ongeveer een maand later, na vele zware verhoren, die Pentinga doorstond zonder te praten, reden ze met hem naar Norg. Langs de Donderseweg nabij het Oostervoortsche Diep hoorde hij zijn ‘doodvonnis’. SD chef Haase had, om Pentinga voor een zware straf te behoeden, opdracht gegeven om hem voor de Arbeitseinsatz naar Borkum te sturen. Ernst Knorr die de leiding had over de verhoren had dit echter gewijzigd in ‘fusilleren’.
Klaas Carel Faber verklaarde na de oorlog dat Pentinga, die dacht dat hij door een vuurpeloton neergeschoten zou worden, gevraagd had of hij als officier zelf het commando mocht geven. De SD ging niet in op deze laatste wens van Pentinga. Nadat men 20 tot 30 meter het bos in was gelopen schoot Schäper hem dood. Pentinga stierf op 48-jarige leeftijd. Pas op 31 oktober 1946 werd het veldgraf van Pentinga ontdekt. Vijf dagen later is hij gecremeerd, waarna zijn as is bijgezet op de Zuiderbegraafplaats te Groningen.
Hindrik Woldring, geboren 14 december 1884 te Zuidwolde (gr.). Overleden 22 januari 1945 te Dokkum. Woonde in Groningen, Emmasingel 23a. Zoon van landbouwer Sabbo Woldring (29 mei 1856 Wittewierum, gemeente Ten Boer - 8 februari 1940 't Zandt) en Trientje Huttinga (19 januari 1863 Harkstede, gemeente Slochteren - 22 april 1939 Ten Post). Weduwnaar van Matje van der Weijden (23 juni 1894 Weesp - 6 januari 1945 Groningen). Belastingsambtenaar. Lid verzet. Hij verschafte onderdak aan Gerrit Boekhoeven en Dina Aikema, de leidende personen van de verzetsgroep De Groot. De twee, die een relatie waren aangegaan, stonden in het verzet bekend als de 'heer en mevrouw De Groot'. Op 12 januari 1945 werden ze samen met hun gastheer Woldring en zijn drie zoons door de SD aangehouden. Woldring kwam in het Huis van Bewaring in Groningen terecht. Samen met negentien anderen werd hij gefusilleerd als represaille voor een bevrijdingsaktie op 19 januari 1945 bij De Valom, waarbij de Duitse SD'er Jakob Maus op slag werd gedood en de Belgische chauffeur Raoul de Keuckelaere zo zwaar gewond raakte dat hij vijf dagen later aan zijn ernstige verwondingen bezweek. Woldrings naam prijkt op het gedenkteken op de fusilladeplek aan de Woudweg en het oorlogsmonument aan de Noorderdwinger in Dokkum. Zijn overlijden is geregistreerd in akte 738/1945 van de gemeente Groningen. Op zijn verzetskaart wordt nog een tweede adres vermeld: Prinsesseweg 3a. (Bronnen: Het Scholtenhuis, deel 1; Gronings verzetsarchief).
Roelof Gjalt Radersma was electrotechnisch ambtenaar voor de laagspanningsnetten, chef buitendienst. Verspreidde tijdens de bezetting de illegale kranten Vrij Nederland en Trouw. Raakte eind mei 1943 actief betrokken bij het verzet. Hulp bij onderduiken. In september 1944 vormde hij met V.d. Laan, Stouten en Kolthof een nieuw provinciaal comité L.O. Op 11 september 1944 op zijn kantoor door de SD gearresteerd ten gevolge van andere arrestaties. Gefusilleerd te Exloo. Op 20 juli 1945 opgegraven en op 3 augustus 1945 herbegraven op de Groninger Zuiderbegraafplaats.
Albert Steenstra, chef wijnhandel, behoorde tot de verzetsgroep De Groot. Hij heeft onderdak verleend aan een uit Westerbork gevluchte jood E. Marcus. Is verraden door V-man Z.W. Mulder. Abraham Kaper was bij de arrestatie betrokken volgens de naoorlogse dagvaarding tegen G.B. Haase. Gefusilleerd te Groningen en begraven op de Groninger Zuiderbegraafplaats.
N.A.C. van Baalen. Behoorde tot de verzetsgroep Packard. Had zender 'Broodtrommel', misschien ook St. Gregory [De kaart van zender St. Gregory wijst eenduidig naar van Baalen. Het adres was schuin tegenover de Ortskommandantur volgens het boek De bezetter bespied, blz 401]. Door Lehnhoff doodgeschoten in zijn woning in het bijzijn van de Nederlandse SD-er Schaap.
Bij de inval op 13 maart 1945 was de buurman, dr Lolkema, hun huis ingevlucht waar hij bij de daaropvolgende huiszoeking werd gevonden samen met een ondergedoken zoon van het echtpaar Sterk-Woldringh. Jan Sterk werd doodgeschoten door Drost van de SD nadat de anderen waren weggevoerd of weggestuurd en de volgende dag werd het huis leeggehaald door de SD. Nog een dag later werd de kluis van het echtpaar bij de Rotterdamsche Bankvereeniging leeggehaald waarin zich onder meer een kostbare postzegelverzameling bevond ter waarde van ƒ 30.000,- Huisvestte een van zijn zoons als onderduiker
Groep Roel Radersma: Jodenhulp, Joden verborgen [onder andere Johanna Ruth Dobschiner] en leider eigen OD-groep. Werkte aan een plan tot bevrijding van Westerbork. Schuilnaam Augustinus van Zaanen. Op 20 juli 1944 gearresteerd door een politieagent in Haarlem. Gefusilleerd te Veenendaal als represaille voor een aanslag op een Duitse soldaat op de Amerongse berg op 18 november 1944.
Anna Buringa was verbonden aan de Raad van Verzet. Verdere gegevens ontbreken.
Jan Kramer was van beroep conciërge gemeentewerken. Zijn standplaats was Martinikerkhof 10 in Groningen. Hij zat in een knokploeg. Ten gevolge van andere arrestaties in zijn woning neergeschoten door Meindert Vonk in opdracht van Lehnhoff, op 3 februari 1945.
Prominent op de Zuiderbegraafplaats zichtbaar het grafmonument van de familie Scholten, te relateren aan het in de oorlog zo berucht geworden Scholtenhuis.

Het Scholtenhuis aan de Grote Markt in Groningen in 1895

Pieter Hermanus Everhardus van Doorten, van beroep Ingenieur, directeur MTS. Wonende Oosterhaven zz 10 te Groningen. Belangrijke figuur in het onderwijsverzet. Ontving KP thuis. Veel onderduikers door Jan Broens ondergebracht bij van Dooren. Verspreidde illegale lectuur. Als represaille voor Elsinga vermoord.