De Welsh Divisie op weg naar 's-Hertogenbosch 22-27 October 1944

 

Op zaterdag 22 oktober 2011 organiseerde de Documentatiegroep '40-'45 in samenwerking met de Vereniging Vrienden van het Airborne Museum een battlefield tour met als onderwerp 'De bevrijding van 's-Hertogenbosch. Doordat de slag op een betrekkelijk klein gebied heeft plaats gevonden, zijn veel locaties nog terug te vinden. Er is tevens een schat aan foto- en filmmateriaal bewaard gebleven. Daarom was de Slag om Den Bosch een ideaal onderwerp voor een battlefield tour.

Onze gids was die dag de Bosschenaar Luc van Gent (1925). Hij is plaatselijk historicus over de jaren 1940-1944 en heeft in 1983 samen met drs Karel Margry, hoofdredacteur van het tijdschrift 'Toen en Nu' een filmdocumentaire gemaakt over de bevrijding van Den Bosch. De film werd in 1985 uitgezonden door de Kro - televisie. In 1989 verscheen van Gents boek 'Den Bosch bevochten en bevrijd'.

Ook werd Luc van Gent geïnterviewd in een uitzending van Een Vandaag, waarin aandacht werd besteed aan de bekendste foto van de bevrijding van Den Bosch, een vader die zijn kinderen op het marktplein in veiligheid brengt. Deze kinderen heeft men weten te achterhalen en waren aanwezig bij filmopnamen over de bevrijding van Den Bosch waar zij de fotograaf van destijds ontmoetten.

Generaal Ross in bespreking met stafofficieren. In de buurt van Den Bosch, maar waar?

Generaal Ross in bespreking met stafofficieren. In de buurt van Den Bosch, maar waar?

De battlefield tour begon om 09.30 uur bij het motel Van der Valk in Nuland. Na een inleiding door Luc van Gent gingen we per bus via de Britse opmarsroute richting Den Bosch. Na een uitstekende lunch te hebben gebruikt wandelden we door de binnenstad en bezochten het stadhuis, waar Luc uitleg gaf over de gevechten.

Een vlegeltank in actie bij het opruimen van mijnen.

Een vlegeltank in actie bij het opruimen van mijnen.

De bevrijding van 's Hertogenbosch 22-27 oktober 1944

Na de nederlaag bij Arnhem bleef een strook bevrijd gebied van Eindhoven tot Elst over. Deze 'corridor' had een gemiddelde breedte van 20 kilometer. Opperbevelhebber generaal Eisenhower kon na urenlange discussies met maarschalk Montgomery hem overtuigen dat - ondanks de mislukking bij Arnhem - zijn plan om alsnog Duitsland binnen te trekken, moest worden uitgesteld wegens gebrek aan voldoende bevoorrading voor zijn divisies. Die kon pas worden verzekerd als dichtbij het front een grote haven ter beschikking stond. Antwerpen was al op 4 september bevrijd. De haven was vrijwel onbeschadigd, maar kon niet worden gebruikt omdat de toegang via de Westerschelde geblokkeerd werd door zeemijnen en kustbatterijen. Al in de eerste week van oktober werd aan weerszijde van de rivier zeer zwaar gevochten om Zeeuws-Vlaanderen, Walcheren en Zuid-Beveland te veroveren. Ook de weg van Antwerpen naar Nijmegen moest worden vrij gemaakt. Het was dus nodig onder de codenaam Operatie PHEASANT geheel Noord-Brabant tot aan de Maas te bevrijden. Den Bosch, van oudsher een vestingstad en knooppunt van wegen, spoorlijnen en waterwegen, werd beschouwd als een strategisch punt. Verovering van deze stad en een snelle opmars westwaards via de Langstraat naar de Moerdijkbruggen zou ontsnapping van het Duitse 15e leger op de terugtocht over de Maas kunnen verhinderen. De verovering van Den Bosch was een belangrijk onderdeel van operatie PHEASANT en kreeg Operatie ALAN als codenaam.

Dolle dinsdag in Den Bosch. Duitse vrachtwagens staan gereed om te vertrekken naar de heimat.

Dolle dinsdag in Den Bosch. Duitse vrachtwagens staan gereed om te vertrekken naar de heimat.

 

Duitsers te paard op de terugtocht (Hinthamereinde) Documentenverbranding door Duitsers op de binnenplaats van de Brandwaarborg in de Hinthamerstraat.

Duitsers te paard op de terugtocht (Hinthamereinde)

Documentenverbranding door Duitsers op de binnenplaats van de Brandwaarborg in de Hinthamerstraat.

De Veemarkt werd door de Duitsers in brand gestoken. Zweefvliegtuigen boven de Vughterbrug op weg naar Nijmegen en Arnhem.

De Veemarkt werd door de Duitsers in brand gestoken.

Zweefvliegtuigen boven de Vughterbrug op weg naar Nijmegen en Arnhem.

 

John Johnson keek in 1984 naar de spoorlijn Rosmalen-Den Bosch waarover hij in 1944 met zijn carrier en anti-tankkanon twee kilometer lang moest hobbelen alvoerens bij de IJzeren Vrouw te arriveren.

22 oktober 1944 : de aanval begint

De 53ste Welsh Divisie onder commando van Major General Booby Ross trok met ondersteuning van tanks van de 7de Engelse Pantserdivisie op zondag 22 oktober om 06.30 uur vanuit de regio Oss ten aanval. De startlijn bij de dorpen Geffen en Vinkel lag slechts op 12 kilometer van Den Bosch. In de voorafgaande nacht hadden 200 kanonnen een urenlange beschieting uitgevoerd op de Duitse stellingen van de verzwakte 712e Infanterie divisie onder commando van Lt. General Friedrich Wilhelm Neumann. De opmars liep langs twee assen. De ene aan weerszijde van de spoorlijn Oss-Den Bosch en de andere aan weerszijde van de Graafseweg parallel aan de spoorlijn.

 

 

De Welsh Divisie bestond uit drie brigades die elk drie battaljons van elk 822 man infanterie bevatten. De 715e Brigade zou ten zuiden van de Graafseweg aanvallen. In alle vroegte stond een groep officieren in de open lucht hun taken te bespreken toen zij werden getroffen door een Duitse voltreffer. Er vielen zeven doden en negen gewonden. Daardoor kwam het vierde bataljon van de Royal Welsh Fuseliers op weg naar Rosmalen door het bosgebied van de Maleskamp slechts langzaam vooruit, te meer omdat talrijke Duitse scherpschutters zich achter en in de bomen verschanst hadden. De twee andere battaljons hadden geen last van deze vertraging. Het 1ste Bataljon van de Highland Light Infantry en het 1ste Battaljon van de Ox and Bucks waren de Graafseweg overgestoken en werden 'buren' van de 160ste Brigade. Daarvan had het 4e Bataljon van het Welch Regiment ten zuiden van de spoorlijn ondersteund door tanks en vlammenwerpers al om negen uur het dorp Nuland veroverd. Langs de noordzijde van e spoorlijn kon het 2e bataljon van het Monmouthshire Regiment gesteund door tanks via Heescheind bij Nuland oprukken naar Kruisstraat waar zij volgens plan om 13.00 uur niet verder mochten gaan. Op die tijd zou het 1ste Battaljon East Lancs van de 158ste Brigade hen passeren om in Kangaroos (Shermantanks zonder koepel) door te stoten naar Rosmalen en Den Bosch.

 

 

Britse tank in de Groenstraat , thans Pastoor v.d. Kampstraat) met een bos wilgentakken waarmee sloten werden gedempt.

Britse tank in de Groenstraat , thans Pastoor v.d. Kampstraat) met een bos wilgentakken waarmee sloten werden gedempt.

 

Een Churchill tank rijdt door de Groenstraat.

Een Churchill tank rijdt door de Groenstraat.

De Graafsebaan bij het kruispunt Papendijk/Vinkel.

De Graafsebaan bij het kruispunt Papendijk/Vinkel.

De kerk van Nuland. Omdat kerktorens dienden als observatieposten, werden zij meestal opgeblazen.

De kerk van Nuland. Omdat kerktorens dienden als observatieposten, werden zij meestal opgeblazen.

Major John Chaston, commandant van de C-compagnie 2e Mons, die om 12.30 de Druisstraat bereikte. Hij moest daar volgens plan wachten op de gepantserde colonne die te laat arriveerde.

Opmars van het 1e Highland Light Infantry langs de noordzijde van de Graafsebaan.

Major John Chaston, commandant van de C-compagnie 2e Mons, die om 12.30 de Druisstraat bereikte. Hij moest daar volgens plan wachten op de gepantserde colonne die te laat arriveerde.

Opmars van het 1e Highland Light Infantry langs de noordzijde van de Graafsebaan.
Bij café Witlox, Graafsebaan hoek Hoogstraat, tegenover het huidige Motel Nuland, werden met een detector landmijnen opgespoord. Duitse krijgsgevangenen worden opgebracht langs de molen van Van Zuylen aan de Graafsebaan.

Bij café Witlox, Graafsebaan hoek Hoogstraat, tegenover het huidige Motel Nuland, werden met een detector landmijnen opgespoord.

Duitse krijgsgevangenen worden opgebracht langs de molen van Van Zuylen aan de Graafsebaan.

Twee gesneuvelde Duitsers naast een vernield stuk 75 mm veldgeschut aan de Oude Baan.
Twee gesneuvelde Duitsers naast een vernield stuk 75 mm veldgeschut aan de Oude Baan.

Een officier van de Ox and Bucks verhoort Duitse krijgsgevangenen.

Een van de zware kanonnen van de Royal Artillery. De Oude Baan in Rosmalen op 200 meter an de Dinsche hoeve: resultaat van de nachtelijke beschietingen.

Een van de zware kanonnen van de Royal Artillery.

De Oude Baan in Rosmalen op 200 meter an de Dinsche hoeve: resultaat van de nachtelijke beschietingen.

De Ox and Bucks in actie naast de timmerfabriek van H. Steenbergen aan de Graafsebaan bij Papendijk en in het bos van het waterleidingstation.

 

Nog meer vertraging

De Kangaroos hadden de hele ochtend bij Oss in reserve staan wachten. Eenmaal op weg naar Kruisstraat kwamen zij terecht in een opstopping van 111 voertuigen die op de zandwegen nauwelijks vooruit kwamen. Om 15.45 uur kwamen de East Lancs bij Kruisstraat aan. Even verderop lag een niet ontdekt mijnenveld. Een tank reed op een mijn zodat de colonne weer vastliep. Een onverwachte Duitse tegenaanval werd afgeslagen. Om 17.00 uur werd de doorstoot afgebroken en kregen de East Lancs bevel te voet verder te gaan omdat de Kangaroos volgens plan de volgende ochtend bij de 51ste Highland Divisie in de buurt van Boxtel werden ingezet. Het werd al vroeg donker en de East Lancs ontmoetten 2 km verderop bij Bruggen zoveel tegenstand zij zij in duisternis terugtrokken naar Kruisstraat. De vertragingen op de eerste dag zouden zich later enkele malen herhalen.

Kangaroo op de zandwegen naar Kruisstraat

Kangaroo op de zandwegen naar Kruisstraat

Bij de tegenaanval in Rosmalen maakten de Duitsers gebruik van Sturmgeschütze. De overgebleven exemplaren werden de volgende dag ingezet in de straatgevechten rondom de Diezebrug in Den Bosch.

Bij de tegenaanval in Rosmalen maakten de Duitsers gebruik van Sturmgeschütze. De overgebleven exemplaren werden de volgende dag ingezet in de straatgevechten rondom de Diezebrug in Den Bosch.

Sturmgeschütz

 

De tweede dag 23 oktober 1944

De volgende morgen reden vlammenwerpers naar Bruggen en zetten een aantal boerderijen in vuur en vlam. De Duitsers die de vorige avond nog zoveel tegenstand hadden geboden waren verdwenen zodat de 160ste Brigade vanuit Kruisstraat tot in Rosmalen konden oprukken. Maar omdat bij de Duitse 712e Infanterie Divisie geen tanks waren ingedeeld deed Generaal Neumann daags tevoeren een noodoproep om een aantal Sturmgeschützen die zich bij Utrecht bevonden met grote spoed per trein naar Herzogenbusch te sturen. De spoorbrug bij Hedel was al op 18 september tijdens Market Garden opgeblazen zodat de Strumgeschützen bij het station van Zaltbommel laat in de avond moesten worden gelost. Er was nog net genoeg brandstof om de zestien kilometers naar Den Bosch in 20 minuten af te leggen. Tijdens die rit werd door Duitse kanonnen een storingsvuur afgegeven zodat het geluid van de ratelende rupswielen niet door de Britten kon worden gehoord. De hele ochtend zochten de bemanningen overal in Den Bosch naar brandstof voor een Duitse tegenaanval die pas 's middags begon. Nadat die was afgeslagen bleek de achterstand op de tweede dag 38 uren te bedragen. Generaal Ross heeft met zijn staf tot diep in de nacht een nieuw plan bedacht dat ook nu nog bekend staat als een staaltje van succesvol opportunisme. Verrassing stond voorop.

De derde dag 24 oktober 1944

Schets van Ad Hermens die in 1944 als jongetje van 10 jaar in het café Juliana bij het station in Rosmalen woonde.

Schets van Ad Hermens die in 1944 als jongetje van 10 jaar in het café Juliana bij het station in Rosmalen woonde.

Stormaanval over de spoorlijn bij Rosmalen waar thans het gemeentehuis staat.

Stormaanval over de spoorlijn bij Rosmalen waar thans het gemeentehuis staat.

 

Vanaf de Empelse overweg in Rosmalen gingen in de nacht twee bataljons te voet en in volledige stilte langs beide zijden van de spoorlijn op weg naar Den Bosch.

Een gesneuvelde Duitser en een 75 mm kanon op de Graafseweg.

Een gesneuvelde Duitser en een 75 mm kanon op de Graafseweg.

 

Duitse Rode-Kruisauto's op de Graafseweg. De colonne is in gevangenschap op weg naar het Britse veldhospitaal bij Coudewater, Rosmalen.

Duitse Rode-Kruisauto's op de Graafseweg. De colonne is in gevangenschap op weg naar het Britse veldhospitaal bij Coudewater, Rosmalen.

Captain Ronnie Urquhart (met Schotse kilt) temidden van zijn 11e Field Security Section.

Captain Ronnie Urquhart (met Schotse kilt) temidden van zijn 11e Field Security Section.

 

Bevrijdingsmonument in Rosmalen.

 

 

Het 7e RWF rukt over de Graafseweg de stad binnen en passeren vernield Duits veldgeschut.

Het 7e RWF rukt over de Graafseweg de stad binnen en passeren vernield Duits veldgeschut.

De eerste tanks rijden over de onbeschadigde Aa-brug bij de watertoren.

De eerste tanks rijden over de onbeschadigde Aa-brug bij de watertoren.

De tank van Lieutenant Peter Wallworth van de 5e Inniskilling Dragoon Guards staat klaar voor de start bij de watertoren.

De tank van Lieutenant Peter Wallworth van de 5e Inniskilling Dragoon Guards staat klaar voor de start bij de watertoren.

 

Bakker van der Loop (Bakkerij Kleuijtmans) kijkt toe hoe een Sherman tank manoeuvreert in het Inthamereinde.

Bakker van der Loop (Bakkerij Kleuijtmans) kijkt toe hoe een Sherman tank manoeuvreert in het Inthamereinde.

 

Twee grote schijnwerpers zorgden voor lichtbundels tegen de laag hangende wolken zodat de mannen net voldoende licht hadden om te kunnen zien waar ze liepen. Tegelijk kwam in die nacht een spervuur van ruim 10.000 granaten terecht op het hoofdkwartier van Generaal Neumann in het villapark van Hintham, dat volledig werd verwoest. Bewoners die nog niet waren geëvacueerd hebben een vreselijke nacht moeten doorstaan. Ze kwamen zwaar geschokt maar ongedeerd uit hun schuilplaatsen evenals Neumann die uit zijn bunker kwam. Toen hij met het hoofdkwartier van het 88ste legerkorps belde en rapporteerde dat de vijand op nog geen 200 meter genaderd was, kreeg hij van Korpsgeneraal Reinhard te horen zich vooral niet over te geven. Hij liep met zijn staf twee kilometer naar de Gefechtsstand in Den Bosch vanwaar hij via de brug over de Maas bij Heusden in Buren bij Tiel belandde. Zijn divisie hette voortaan Kampfgruppe Neumann. In 2009 kwam de TV ster van de BBC Rory Bremner naar Den Bosch om na te gaan welke route zijn vader in die nacht had afgelegd toen hij als Mahor Donald Bremner (East Lancs) langs de spoordijk voorop liep en de eerste bevrijder werd die om 5 uur het eerste huis van de stad binnendrong. Het was nog donker. Een Duitser stond zich op zijn gemak te scheren en een andere klopte zijn dekens uit. Stomverbaasd werden ze gevangen genomen.

De Diezebrug

Tijdens de filmopnamen over de slag om Den Bosch kwam David Morgan voor het eerst na 40 jaar weer terug in Den Bosch. Staande op de helling van de Diezebrug wijst hij naar de twee ramen waarachter hij zijn hoofdkwartier had.

De buitendijk langs de Dieze, gezien vanaf de Diezebrug. Over deze weg rende David Morgan vanuit het pakhuis links met zijn mannen naar de meelfabriek, waar een Duitse overmacht hen een warme ontvangst bereidde.

De buitendijk langs de Dieze, gezien vanaf de Diezebrug. Over deze weg rende David Morgan vanuit het pakhuis links met zijn mannen naar de meelfabriek, waar een Duitse overmacht hen een warme ontvangst bereidde.

Havendijk 18. Op 24 oktober 1944 werd dit pand het hoofdkwartier van de B-compagnie 1/5 welch van Captain David Morgan.

Havendijk 18. Op 24 oktober 1944 werd dit pand het hoofdkwartier van de B-compagnie 1/5 welch van Captain David Morgan.

Beschadiging door een kogel in de muur van het pand waarin Captain David Morgan zijn hoofdkwartier had.

Beschadiging door een kogel in de muur van het pand waarin Captain David Morgan zijn hoofdkwartier had.

 

We lopen langs het pand onderaan de Diezebrug, waarin Captain David Morgan zijn hoofdkwartier had.

We lopen langs het pand onderaan de Diezebrug, waarin Captain David Morgan zijn hoofdkwartier had.

Captain Morgan, commandant B Company van het 1/5 Welch Regiment verliet om 5 uur de spoordijk en liep met zijn peloton door de stille straten van de Muntelwijk. Hij maakte enkele Duitsers gevangen. Bij nadering van de grote verkeersbrug over de Dieze kreeg hij bevel 'to catch that bridge intact'. En weer was de verrassing groot toen zijn mannen zonder tegenstand enkele dynamietladingen die op de brug lagen in het water gooiden. Ze renden naar de overkant en troffen in een huis langs de oprit twee verzetsmannen van de RVV slapend aan die al sinds 1 oktober daar de brug bewaakten om bij nadering van de bevrijders de brug onbeschadigd over te dragen. Eenmaal wakker waren zij totaal verrast. Franz Kopka was commandant van P 559, een onafhankelijk Duits tankregiment. Hij vocht bij Zundert toen hij op 23 oktober 1944 een spoedbevel kreeg om in de nacht snel met zijn tanks naar Den Bosch te rijden. Daar parkeerde hij in de ochtend van 24 oktober zijn tanks onder de bomen van de Vufhterweg en reed zelf met een Waffenoffizier in een Volkswagen naar de Gefechtsstand op het Julianaplein waar de commandant Oberst Dewald hem uitlegde dat de Diezebrug in handen van de Tommies was gevallen. Kopka heeft toen te voet 350 meter naar de Diezebrug afgelegd. Daar trof hij een wanhopige Offizier aan die hem zei dat de dynamietladingen op de brug verdwenen waren maar dat de hoofdlading in een pijler nog op scherp stond. Kopka's Waffenoffizier liet tijdens een vuurpauze een kistje met dynamiet opnieuw op het brugwegdek plaatsen en gaf advies om een granaat daarop af te vuren. Als het schot raak was zou de trilling van de explosie ook de ontsteking van de hoofdlading doen ontbranden. Kopka en zijn collega liepen terug naar de Gefechtsstand. Na 100 meter klonk achter hen een geweldige explosie. Het was kennelijk gelukt. Maar David Morgan en 50 soldaten zaten ingesloten. Zij konden over de kapotte brug niet meer terug en werden krijgsgevangen gemaakt.

 

 

De ontplofte Diezebrug.

De Diezebrug zoals wij die zagen op 22 oktober 2011.

De Diezebrug zoals wij die zagen op 22 oktober 2011.

 

Onze battlefield tour groep staat onderaan de Diezebrug en we luisteren naar Luc van Gent die vertelt wat hier gebeurd is.

Onze battlefield tour groep staat onderaan de Diezebrug en we luisteren naar Luc van Gent die vertelt wat hier gebeurd is. 

 

Terwijl de historicus Luc van Gent zijn verhaal doet, wordt hij gefilmd door de locale pers.

Terwijl de historicus Luc van Gent zijn verhaal doet, wordt hij gefilmd door de locale pers.

 

 

 

Wat die ochtend een mislukking was, werd in de middag een succes. Het centrum van Den Bosch kon alleen bevrijd worden als de Zuid-Willemsvaart, die van oost naar west door de stad liep, kon worden overgestoken. Drie ophaalbruggen waren opgeblazen, maar een vierde brug was in mei 1940 geheel door ons leger verwoest zodat in plaats daarvan een houten loopbrug was gelegd. De buurtbewoners hadden vanaf eind september 1944 de loopbrug vanwege dat hout volledig gesloopt. Een gat van zes meter bleef over.

 De houten noodbrug voor voetgangers naast de sluisdeuren gedurende de bezettingsjaren.

De houten noodbrug voor voetgangers naast de sluisdeuren gedurende de bezettingsjaren.

Luc van Gent vertelt over de strijd bij sluis 0

Luc van Gent vertelt over de strijd bij sluis 0.

De stormraid over de deuren van sluis 0. De cameraman nam in 1944 alle risico's om deze unieke, voor Den Bosch historische, opnamen te kunnen maken.

De stormraid over de deuren van sluis 0. De cameraman nam in 1944 alle risico's om deze unieke, voor Den Bosch historische, opnamen te kunnen maken.

 

De huizen aan de overkant van sluis 0 die door een vlammenwerpende tank in brand werden gestoken, waarop de Duitsers op de vlucht sloegen. Deze foto is genomen staande op de deuren van sluis 0.

De huizen aan de overkant van sluis 0 die door een vlammenwerpende tank in brand werden gestoken, waarop de Duitsers op de vlucht sloegen. Deze foto is genomen staande op de deuren van sluis 0.

Hier sta ik op de deuren van sluis 0

Hier sta ik op de deuren van sluis 0

Een fuselier van een verkenningspatrouille op weg naar sluis 0 zoekt dekking in het portiek van dokter Van Mackelenbergh.

Een fuselier van een verkenningspatrouille op weg naar sluis 0 zoekt dekking in het portiek van dokter Van Mackelenbergh.

Major John Dugdale en zijn peloton staan op de hoek van de Van Paeschenstraat vlak naast de vlammenwerper van Andrew Wilson startklaar voor de stormaanval over de sluisdeuren.

Major John Dugdale en zijn peloton staan op de hoek van de Van Paeschenstraat vlak naast de vlammenwerper van Andrew Wilson startklaar voor de stormaanval over de sluisdeuren.

Toen het 7e Battaljon Royal Welsh Fuseliers vanuit het bevrijde Rosmalen via Hintham bij Sluis 0 aankwam zag commandant John Dugdale dat de sluisdeuren naast het gat gesloten en onbeschadigd waren. Ook zag hij bovenop de sluisdeuren een looppad van 50 centimeter breed waarover men naar de overkant kon lopen. Onmiddellijk werd er een vlammenwerpende tank bij gehaald die de huizen aan de overkant in brand stad zodat de Duitse bezetters in paniek wegvluchtten. Achter een rookgordijn zijn Dugdale en zijn compagnie over de sluisdeur gestormd en vestigden om 17.00 uur aan de overkant een bruggenhoofd. Om 19.00 uur begonnen Royal Engineers naast de sluisdeur een Bailey brug over het gat te bouwen die om middernacht gereed was. De volgende morgen en volgende dagen kon de hele divisie daarvan gebruik maken. In 1994 werd dichtbij op Bastion Anthonie een monumentje van rennende bevrijders onthuld.

Het monumentje van rennende bevrijders dichtbij Bastion Anthonie.

Het monumentje van rennende bevrijders dichtbij Bastion Anthonie.

 

Uitleg door Luc van Gent over de gebeurtenissen bij het Bastion Anthonie.

Uitleg door Luc van Gent over de gebeurtenissen bij het Bastion Anthonie.

 

Uitleg door Luc van Gent over de gebeurtenissen bij het Bastion Anthonie.

 

Beeldje bij Bastion Anthonie.

Beeldje bij Bastion Anthonie.

Tenslotte geeft Luc van Gent nog een uitvoerige lezing in het gemeentehuis van Den Bosch. Alvorens we naar binnen konden hebben we gewacht op het bordes en hadden daar vandaan een mooi uitzicht op de Markt van Den Bosch waar het op zaterdag druk was met winkelend publiek.

 

Stilte voor de storm op woensdag 25 oktober 1944. Op de Pensmarkt in het centrum staat onder de luifel van C&A een Sturmgeschütz gereed om de Tommies, die mogelijk via de Hooge Steenweg oprukken, warm te ontvangen. Nieuwsgierige burgers beseffen nog niet wat hen te wachten staat.

 

Woensdag 25 oktober 1944. De storm is losgebroken. Granaatonploffingen hebben de ruiten bij C&A doen springen. Bij Hunkemöller slaan op de eerste verdieping de vlammen al naar buiten. De brandweer is met blussen begonnen, maar zal door gewapende Duitsers gedwongen worden het blussen te staken. Dit pand en het ernaast gelegen restaurant 'Lohengrin' waar het Wehrmachtsheim gevestigd was, zullen tot de grond toe afbranden. Het Sturmgeschütz maakt aanstalten te vertrekken. Bossche huisvrouwen - met boodschappentas! - haasten zich naar een schuilplaats.

Woensdag 25 oktober 1944. De storm is losgebroken. Granaatonploffingen hebben de ruiten bij C&A doen springen. Bij Hunkemöller slaan op de eerste verdieping de vlammen al naar buiten. De brandweer is met blussen begonnen, maar zal door gewapende Duitsers gedwongen worden het blussen te staken. Dit pand en het ernaast gelegen restaurant 'Lohengrin' waar het Wehrmachtsheim gevestigd was, zullen tot de grond toe afbranden. Het Sturmgeschütz maakt aanstalten te vertrekken. Bossche huisvrouwen - met boodschappentas! - haasten zich naar een schuilplaats.

Het volledig uitgebrande restaurant 'Lohengrin' aan de Markt. Op straat liggen nog enkele brandslangen die door de Duitsers waren doorgesneden.

 

Een Shermantank van de East Riding Yeomanries rijdt Den Bosch binnen over de Graafseweg.

Een Shermantank van de East Riding Yeomanries rijdt Den Bosch binnen over de Graafseweg.

 

Aankomst van de M-10 tankdestroyers van de 340se Battery van het 86e Anti-Tankregiment Royal Artillery op de Graafseweg. De beschadigde, nu verdwenen panden, waren van melkhandel van de Vrande en Van Erp. Ze zijn door moderne woningen vervangen. Daarachter ligt thans stadion De Vliert.

 

Soldaten van D-compagnie 1/5 Welch rukken voorzichtig op langs de huizen aan de Zuid-Willemsvaart.

Soldaten van D-compagnie 1/5 Welch rukken voorzichtig op langs de huizen aan de Zuid-Willemsvaart.

 

Een M-10 tankdestroyer komt als eerste uit de Nieuwstraat de Hinthamerstraat ingereden.

Een M-10 tankdestroyer komt als eerste uit de Nieuwstraat de Hinthamerstraat ingereden.

 

Vanuit het ziekenhuis maakte dr. Van Puyvelde deze foto van de eerste Tommies die op het nachtegaalslaante verschenen. De M-10 tankdestroyer zal een dag later in de Visstraat uitgeschakeld worden. Kort nadat deze foto gemaakt was, viel er een salvo Duitse granaten. Gewonden werden het ziekenhuis binnengebracht, enkele stierven. De peperbus op de voorgrond werd zwaar beschadigd.

Vanuit het ziekenhuis maakte dr. Van Puyvelde deze foto van de eerste Tommies die op het nachtegaalslaante verschenen. De M-10 tankdestroyer zal een dag later in de Visstraat uitgeschakeld worden. Kort nadat deze foto gemaakt was, viel er een salvo Duitse granaten. Gewonden werden het ziekenhuis binnengebracht, enkele stierven. De peperbus op de voorgrond werd zwaar beschadigd.

 

Piet Kerssens brengt in de Hinthamerstraat een krijgsgevangene op.

Piet Kerssens brengt in de Hinthamerstraat een krijgsgevangene op.

 

Enthousiaste Bosschenaren met Piet Kerssens op een bewogen foto in de Hinthamerstraat, waar zojuist nog gevochten werd.

Enthousiaste Bosschenaren met Piet Kerssens op een bewogen foto in de Hinthamerstraat, waar zojuist nog gevochten werd.

 

Vanuit een bovenraam maakte Cato Verhees deze twee foto's. Door een glasgordijn zijn de laatste Duitsers zichtbaar die de Hinthamerstraat afkijken om te zien of de Tommies er aan komen. Een half uur later zijn ze weg, het glasgordijn mag open en de eerste Tommies zijn daar!

Vanuit een bovenraam maakte Cato Verhees deze twee foto's. Door een glasgordijn zijn de laatste Duitsers zichtbaar die de Hinthamerstraat afkijken om te zien of de Tommies er aan komen. Een half uur later zijn ze weg, het glasgordijn mag open en de eerste Tommies zijn daar!

 

Fuseliers in het portiek van het 'Hof van Brabant', nu bekend als het Eurohotel.

Fuseliers in het portiek van het 'Hof van Brabant', nu bekend als het Eurohotel.

 

De Hinthamerstraat. De foto toont een mooi voorbeeld van nieuwsgierige maar onvoorzichtige burgers die getuige zijn van de straatgevechten. Rechts boven staat Herman van der Vaart in het raam te fotograferen. Het resultaat daarvan is te zien op onderstaande foto.

 

De voorbij rijdende brencarrier die door Herman van der Vaart werd gefotografeerd.

De voorbij rijdende brencarrier die door Herman van der Vaart werd gefotografeerd.

 

Een niet ontplofte vliegtuigbom.

Een niet ontplofte vliegtuigbom.

 

Sturmgeschütz op de hoek van de Bosveldweg en het Stationsplein, waar nu de tunnelingang ligt, beschoot de M-10 tankdestroyer in de Visstraat.

Sturmgeschütz op de hoek van de Bosveldweg en het Stationsplein, waar nu de tunnelingang ligt, beschoot de M-10 tankdestroyer in de Visstraat.

 

De vernielde M-10 in de Visstraat met opengebarste kanonsloop.

De vernielde M-10 in de Visstraat met opengebarste kanonsloop.

Dezelfde M-10 temidden van de verwoeste panden in de Visstraat.

De Vughterstraat op donderdag 26 oktober 1944. Peter Handford maakte deze dramatische foto voor de deur van vishandel Van Dartel, op de hoek van de Berewoutstraat. We zien de Bossche K.P.-strijder Martien Suiskens met een buitgemaakt Duits geweer in de hand. Een uur eerder had hij vanuit een dakraam in het Berewouthofje aan de Westwal een kort vuurgevecht geleverd met de Duitsers aan de overkant van de Dommel. Hij trok zich terug en kon even later de oprukkende Tommies aan de Vughterstraat waarschuwen dat de Berewoutstraat onder vuur lang. Daaruit is de schichtigheid van de overstekende soldaten verklaarbaar.

De Vughterstraat op donderdag 26 oktober 1944. Peter Handford maakte deze dramatische foto voor de deur van vishandel Van Dartel, op de hoek van de Berewoutstraat. We zien de Bossche K.P.-strijder Martien Suiskens met een buitgemaakt Duits geweer in de hand. Een uur eerder had hij vanuit een dakraam in het Berewouthofje aan de Westwal een kort vuurgevecht geleverd met de Duitsers aan de overkant van de Dommel. Hij trok zich terug en kon even later de oprukkende Tommies aan de Vughterstraat waarschuwen dat de Berewoutstraat onder vuur lang. Daaruit is de schichtigheid van de overstekende soldaten verklaarbaar.

 

Dezelfde foto zoals afgedrukt in de Britse kranten van zaterdag 28 oktober 1944. Al op zondagmiddag werden die aan de Tommies in Den Bosch uitgereikt. Het gezicht van Suiskens is onherkenbaar gemaakt, want Britse kranten verschenen ook in neutrale landen, waar Duitse spionnen ze uitplozen om inlichtingen te vergaren. Om te voorkomen dat de Duitsers in de nog bezette gebieden wraak zouden nemen op familie van op de foto's herkenbare verzetsstrijders, controleerde de Britse militaire censuur elke foto vóórdat die voor publicatie werd vrijgegeven. Ook de herknningstekens van legeronderdelen op verkeersborden, gebouwen, voertuigen en uniformen werden op dezelfde wijze 'weggepoetst'.

Dezelfde foto zoals afgedrukt in de Britse kranten van zaterdag 28 oktober 1944. Al op zondagmiddag werden die aan de Tommies in Den Bosch uitgereikt. Het gezicht van Suiskens is onherkenbaar gemaakt, want Britse kranten verschenen ook in neutrale landen, waar Duitse spionnen ze uitplozen om inlichtingen te vergaren. Om te voorkomen dat de Duitsers in de nog bezette gebieden wraak zouden nemen op familie van op de foto's herkenbare verzetsstrijders, controleerde de Britse militaire censuur elke foto voordat die voor publicatie werd vrijgegeven. Ook de herkenningstekens van legeronderdelen op verkeersborden, gebouwen, voertuigen en uniformen werden op dezelfde wijze 'weggepoetst'.

Gedenksteen in de leuning van de Stationsbrug. Piet Kerssens raakte hier op 26 oktober 1944 gewond en stierf een dag later in een veldhospitaal op Coudewater, Rosmalen.

Gedenksteen in de leuning van de Stationsbrug. Piet Kerssens raakte hier op 26 oktober 1944 gewond en stierf een dag later in een veldhospitaal op Coudewater, Rosmalen.

Vlammenwerpende Crocodiles staan op de Vughterdijk startklaar om naar het Wilhelminapark (thans Heetmanplein) op te rukken. In de lege straat hangt een onheilspellende sfeer. De burgers zitten in de kelder

Vlammenwerpende Crocodiles staan op de Vughterdijk startklaar om naar het Wilhelminapark (thans Heetmanplein) op te rukken. In de lege straat hangt een onheilspellende sfeer. De burgers zitten in de kelder.

 

In het Wilhelminapark naast Chalet Royal spuwen de Crododiles hun vlammen over de Vughterbrug. Het was echter de verkeerde brug!

In het Wilhelminapark naast Chalet Royal spuwen de Crododiles hun vlammen over de Vughterbrug. Het was echter de verkeerde brug!

 

Lieutenant Sheriff was de enige die zijn napalm niet had verbruikt. Hij draaide naar de Willemsbrug om daar overheen te vlammen. Daarbij werd hij door een granaat van een Sturmgeschütz getroffen.

Lieutenant Sheriff was de enige die zijn napalm niet had verbruikt. Hij draaide naar de Willemsbrug om daar overheen te vlammen. Daarbij werd hij door een granaat van een Sturmgeschütz getroffen.

De beroemde foto die gemaakt is tijdens de slag om Den Bosch. Vader van der Sande, met vrouw en kinderen op hun vlucht vanuit de Lombokwijk naar de binnenstad.

De beroemde foto die gemaakt is tijdens de slag om Den Bosch. Vader van der Sande, met vrouw en kinderen op hun vlucht vanuit de Lombokwijk naar de binnenstad. Hij overleed na de oorlog. Achter de tank ligt de Willemsbrug, waarover moeder van der Sande een kinderwagen vol kleertjes meezeulde, maar die ze moest laten staan omdat twijgen de wieltjes blokkeerden. Tussen de rechter rupsketting en het chassis van de tank is nog net een stuk van de mantel van mevrouw Van der Sande te zien.

De Lombokwijk brandt nog steeds als deze eenzame Tommy oversteekt. Naast hem de kinderwagen van moeder Van der Sande. De volgende dag ging zij kijken. De kinderwagen stond er nog, maar de zwarte winterjas die er bovenop had geleden, was verdwenen. Het gat in het wegdek liep door naar rechts. Daarover legde George Thompson met zijn brugleggende tank een tijdelijke hulpbrug.

De Lombokwijk brandt nog steeds als deze eenzame Tommy oversteekt. Naast hem de kinderwagen van moeder Van der Sande. De volgende dag ging zij kijken. De kinderwagen stond er nog, maar de zwarte winterjas die er bovenop had geleden, was verdwenen. Het gat in het wegdek liep door naar rechts. Daarover legde George Thompson met zijn brugleggende tank een tijdelijke hulpbrug.

East Lancs hebben hun anti-tankkanon met de hand over het gat in de Willemsbrug getrokken en brengen het in stelling, gericht naar de Vlijmense 'onderweg'. De zwaar geteisterde Lombokwijk zal later ook nog van Duitse granaten te lijden hebben.

East Lancs hebben hun anti-tankkanon met de hand over het gat in de Willemsbrug getrokken en brengen het in stelling, gericht naar de Vlijmense 'onderweg'. De zwaar geteisterde Lombokwijk zal later ook nog van Duitse granaten te lijden hebben.

De opgeblazen Vughterbrug was al op zondag 29 oktober 1944 met een baileybrug overspannen.

De vernielde huiskamer op de eerste verdieping van garage Putters waar een Duitse machinegeweerpost zat die vanuit de Visstraat lange tijd beschoten werd.

Deze baileybrug werd al op 26 oktober 1944 onder Duits granaatvuur gelegd over het gat in de Willemsbrug waar nog maar een uur tevoren George Thompson met zijn brugleggende tank in actie was geweest.

Deze baileybrug werd al op 26 oktober 1944 onder Duits granaatvuur gelegd over het gat in de Willemsbrug waar nog maar een uur tevoren George Thompson met zijn brugleggende tank in actie was geweest.

Panzergrenadiere bij het station tijdens de laatste Duitse tegenaanval.

Panzergrenadiere bij het station tijdens de laatste Duitse tegenaanval.

Major Bobbie Baber van het 7e RWF schoot met zijn Piat een voltreffer op dit Sturmgeschütz dat was doorgedrongen tot naast het postkantoor op de Bosveldweg.

Major Bobbie Baber van het 7e RWF schoot met zijn Piat een voltreffer op dit Sturmgeschütz dat was doorgedrongen tot naast het postkantoor op de Bosveldweg.

Het 6e RWF zuivert de oevers van de Dieze van achtergebleven Duitsers.

Het 6e RWF zuivert de oevers van de Dieze van achtergebleven Duitsers.

 

Met een rijdend Bofors snelvuurkanon zuivert het 116e Light Anti-Aircraft Regiment op de Engelenseweg de omgeving van de Dieze.

Met een rijdend Bofors snelvuurkanon zuivert het 116e Light Anti-Aircraft Regiment op de Engelenseweg de omgeving van de Dieze.

 

De opgeblazen brug over de Bossche sloot werd enige dagen later vervangen door deze baileybrug.

De opgeblazen brug over de Bossche sloot werd enige dagen later vervangen door deze baileybrug.

Arie Dekkers (met Brengun) en Toon v.d. Eijnden, beiden uit Helmond, liggen hier als leden van de 2e compagnie stoottroepen in de Hinthamerstraat op de hoek van de Clarastraat te wachten op eventueel naderend onheil.

Arie Dekkers (met Brengun) en Toon v.d. Eijnden, beiden uit Helmond, liggen hier als leden van de 2e compagnie stoottroepen in de Hinthamerstraat op de hoek van de Clarastraat te wachten op eventueel naderend onheil.

Een beeld van de immense verwoesting in en rondom het station, voornamelijk veroorzaakt door het veelvuldig gebruik van fosforgranaten.

Een beeld van de immense verwoesting in en rondom het station, voornamelijk veroorzaakt door het veelvuldig gebruik van fosforgranaten.

Het nog brandende station nadat de Duitse tegenaanval was afgeslagen.

Het nog brandende station, nadat de Duitse tegenaanval was afgeslagen.

Dezelfde locatie nu. De gouden draak heeft de oorlog overleefd. Het station is weer herbouwd.

Dezelfde locatie nu. De gouden draak heeft de oorlog overleefd. Het station is weer herbouwd.

 

Eenmaal in het gemeentehuis een mooie uitkijk door één van de ramen.

Eenmaal in het gemeentehuis een mooie uitkijk door één van de ramen.

Eenmaal in het gemeentehuis een mooie uitkijk door één van de ramen.

 Eenmaal in het gemeentehuis een mooie uitkijk door één van de ramen.

 

Herdenkingsruimte in het gemeentehuis van Den Bosch. Een prachtig schild vervaardigd van hout afkomstig van een gebombardeerde kerk in Engeland dat herinnert aan de Welsch Divisie, dat Den Bosch heeft bevrijd. Daaronder een gedenkboek over de bevrijding van Den Bosch. Links en rechts vensters met daarin de namen gegraveerd van soldaten van de Welsch Divisie die gesneuveld zijn tijdens de slag om Den Bosch.

Herdenkingsruimte in het gemeentehuis van Den Bosch. Een prachtig schild vervaardigd van hout afkomstig van een gebombardeerde kerk in Engeland dat herinnert aan de Welsch Divisie, dat Den Bosch heeft bevrijd. Daaronder een gedenkboek over de bevrijding van Den Bosch. Links en rechts vensters met daarin de namen gegraveerd van soldaten van de Welsch Divisie die gesneuveld zijn tijdens de slag om Den Bosch.

Detail van de ramen waarin de namen leesbaar zijn van omgekomen soldaten van de Welsh Divisie.

Detail van de ramen waarin de namen leesbaar zijn van omgekomen soldaten van de Welsh Divisie.

Detail van de ramen waarin de namen leesbaar zijn van omgekomen soldaten van de Welsh Divisie.

Detail van de ramen waarin de namen leesbaar zijn van omgekomen soldaten van de Welsh Divisie.

Detail van de ramen waarin de namen leesbaar zijn van omgekomen soldaten van de Welsh Divisie.

 

 

Soldaten van de Welsch Divisie in bevrijd Den Bosch.

Soldaten van de Welsch Divisie in bevrijd Den Bosch.

Zondag 29 oktober 1944. De RCC mannen Ad van Liempt, 2e van links, en Rook Mertens, 2e van rechts, beiden met een Engelse sigaret in de mond, poseren als overwinnaars samen met Jo Wijnands, Brugstraat 23, en mevrouw Vriens-Fizaan met haar dochter Ansje. Vooraan twee onbekende bevrijders van de Welsh Divisie.

Zondag 29 oktober 1944. De RCC mannen Ad van Liempt, 2e van links, en Rook Mertens, 2e van rechts, beiden met een Engelse sigaret in de mond, poseren als overwinnaars samen met Jo Wijnands, Brugstraat 23, en mevrouw Vriens-Fizaan met haar dochter Ansje. Vooraan twee onbekende bevrijders van de Welsh Divisie.

Woensdag 22 maart 1945. De ontvangst van koningin Wilhelmina op het beschadigde bordes van het Bossche stadhuis. Gejuich van duizenden. Het Duitse 88 mm geschut stond bij Hedel, hemelsbreed 6 kilometer hier vandaan...

Woensdag 22 maart 1945. De ontvangst van koningin Wilhelmina op het beschadigde bordes van het Bossche stadhuis. Gejuich van duizenden. Het Duitse 88 mm geschut stond bij Hedel, hemelsbreed 6 kilometer hier vandaan...

Aan de hand van kaarten krijgen we nog een uiteenzetting van de slag om Den Bosch in de raadszaal van het gemeentehuis.