Op zaterdagmiddag 19 mei 2012 nam ik deel aan een battlefield tour naar de Grebbelinie, die was georganiseerd door de Vrienden van het Airborne Museum te Oosterbeek en Documentatiegroep '40-'45. De Grebbelinie kent een rijke historie in de krijgsgeschiedenis. Het begon met de bouw van een schans bij Woudenberg in de 80-jarige oorlog. Men ging door met het uitbouwen van deze linie die dan de Grebbelinie werd genoemd. In de loop van de 18e eeuw kreeg deze linie zijn definitieve loop vanaf de Grebbeberg bij Rhenen tot aan de toenmalige Zuiderzee. De linie bestond uit sluizen en versterkte schansen en werd tijdens de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 gebruikt om onze neutraliteit te waarborgen. Na de Eerste Wereldoorlog brak de tijd aan van het 'gebroken geweertje'. Vandaar dat ook de Grebbelinie werd opgeheven. Toen in 1939 de internationale toestand dreigend werd, hetgeen resulteerde in de mobilisatie van het Nederlandse leger op 28 augustus van dat jaar, werd ook de Grebbelinie weer in staat van verdediging gebracht onder de naam Valleistelling en vormde de hoofdverdedigingslinie in het Nederlandse defensieplan. In 1940 besliste generaal Winkelman dat de Grebbelinie de voorkeur kreeg boven de Hollandse Waterlinie. De Vallei bood volgens hem meer strategische mogelijkheden en er werd voorkomen dat steden als Utrecht en Amsterdam onder vijandelijk vuur kwamen te liggen. Ook bood het beboste gebied achter het Valleikanaal een betere mogelijkheid tot camoufleren dan het open Hollandse landschap.

 

 

 

De Grebbelinie

De Grebbelinie

Aanleg van loopgraven in de Grebbelinie. Door het verrichten van zwaar grondwerk hebben de soldaten de linie in het begin zelf gereed moeten maken. Ze leken meer grondwerkers dan soldaten.

 

Aanleg van loopgraven in de Grebbelinie. Door het verrichten van zwaar grondwerk hebben de soldaten de linie in het begin zelf gereed moeten maken. Ze leken meer grondwerkers dan soldaten.

De Grebbelinie of Valleistelling bestond uit twee achter elkaar liggende verdedigingslijnen die samen de hoofdweerstandstrook vormden. De voorste lijn was de frontlijn. Deze liep langs de oude liniedijk van de Grebbelinie, volgde het Valleikanaal en daarna de oostoever van de Eem, dit was weer de oude Grebbelinie. Langs deze frontlijn werden betonnen kazematten, gietstalen koepelkazematten, wapenopstellingen van hout en aarde en loopgraven aangelegd. Achter deze linie stond artillerie opgesteld. Daarachter bevond zich de stoplijn. Daar moesten pogingen worden gedaan de tegenstander weer terug te drijven mocht deze door de hoofdweerstandsstrook zijn gebroken. In de meidagen van 1940 is er zwaar gevochten in de Valleistelling, niet alleen op de Grebbeberg maar ook op diverse andere plaatsen, ondermeer bij de Aschatterdade, bij Scherpenzeel en bij de Engelaar. Eind 1944 kwam de historische Grebbelinie opnieuw in de belangstelling, maar nu bij de Duitse bezetter. Deze bracht de oude linie deels weer in staat van verdediging teneinde een geallieerde doorbraak vanuit het oosten naar het westen van ons land te kunnen verijdelen. De Duitsers noemden deze linie de Pantherstellung. De gevechtshandelingen in deze stelling zijn beperkt gebleven.

Na de Tweede Wereldoorlog verloor defensie iedere belangstelling voor de Grebbelinie/Valleistelling. Eind 1951 werden de laatste werken bij Koninklijk Besluit opgeheven als verdedigingswerken en hield de Grebbelinie formeel op te bestaan.

Onze groep tijdens de battlefield tour langs de Grebbelinie bij aanvang van de tour. We gaan langs diverse kazematten aan de Asschatterkade.
Onze groep tijdens de battlefield tour langs de Grebbelinie bij aanvang van de tour. We gaan langs diverse kazematten aan de Asschatterkade.
Links onze gids Wybo Boersma van de Vrienden van het Airborne Museum tevens lid van de Guild of Battlefield Guides.
Gerestaureerde loopgraaf met zandzakken aan de Asschatterkade geven een idee hoe het er destijds uit heeft gezien. De restauratiewerkzaamheden zijn mogelijk geworden dankzij het feit dat de Grebbelinie een rijksmonument is sinds april 2011.
Gerestaureerde loopgraaf met zandzakken aan de Asschatterkade geven een idee hoe het er destijds uit heeft gezien. De restauratiewerkzaamheden zijn mogelijk geworden dankzij het feit dat de Grebbelinie een rijksmonument is sinds april 2011.
Aan een tafel met een schematische voorstelling van de Grebbelinie krijgen we uitleg van onze gids.
Aan een tafel met een schematische voorstelling van de Grebbelinie krijgen we uitleg van onze gids. Vervolgens gaan we lopen langs de kazematten en herstelde loopgraven aan de Asschatterkade.
Gerestaureerde loopgraaf en kazemat aan de Asschatterkade. Het betreft hier een lichte kazemat van het type S3 of Stekelvarken 3 genoemd vanwege de ijzeren pennen aan de buitenzijde waaraan camouflagemateriaal kon worden bevestigd en de drie schietgaten. De kazemat was bedoeld voor één lichte mitrailleur ten behoeve van frontaal en flankerend vuur. De drie schietgaten hadden samen een schootsveld van 110 graden. De twee ongebruikte schietgaten konden desgewenst worden afgesloten met een luik van 2cm staal. Er waren geen voorzieningen voor observatie. De kazemat heeft een rechthoekige plattegrond met een rechte voor- en achterzijde. De afmetingen zijn: achterzijde 5,20 meter, zijzijden recht 1 meter, zijzijden schuin 2 meter en voorzijde 2,50 meter. De hoogte inclusief vloerplaat is 3 meter. De kazemat bestaat enkel uit een gevechtsruimte met een achteruitgang, drie geweerschietgaten en heeft muren van 80 cm gewapend beton. In de omtrek van het dak zijn afschuiningen gemaakt om het afschampen van granaten te bewerkstelligen.

Gerestaureerde loopgraaf en kazemat aan de Asschatterkade. Het betreft hier een lichte kazemat van het type S3 of Stekelvarken 3 genoemd vanwege de ijzeren pennen aan de buitenzijde waaraan camouflagemateriaal kon worden bevestigd en de drie schietgaten. De kazemat was bedoeld voor één lichte mitrailleur ten behoeve van frontaal en flankerend vuur. De drie schietgaten hadden samen een schootsveld van 110 graden. De twee ongebruikte schietgaten konden desgewenst worden afgesloten met een luik van 2cm staal. Er waren geen voorzieningen voor observatie. De kazemat heeft een rechthoekige plattegrond met een rechte voor- en achterzijde. De afmetingen zijn: achterzijde 5,20 meter, zijzijden recht 1 meter, zijzijden schuin 2 meter en voorzijde 2,50 meter. De hoogte inclusief vloerplaat is 3 meter. De kazemat bestaat enkel uit een gevechtsruimte met een achteruitgang, drie geweerschietgaten en heeft muren van 80 cm gewapend beton. In de omtrek van het dak zijn afschuiningen gemaakt om het afschampen van granaten te bewerkstelligen.
 

QR-code die gescand kan worden met de mobiele telefoon om op een website informatie te lezen over de locatie. Overal langs de route is deze code te vinden.
QR-code die gescand kan worden met de mobiele telefoon om op een website informatie te lezen over de locatie. Overal langs de route is deze code te vinden.
Nog in de laatste dagen van de oorlog, hier op 27 april 1945 aan de Asschatterkade, werden burgers door fanatieke SS'ers doodgeschoten. Ondanks dat de oorlog voor de Duitsers verloren was, koelden ze tot op het laatste moment hun woede op willekeurige slachtoffers.
Nog in de laatste dagen van de oorlog, hier op 27 april 1945 aan de Asschatterkade, werden burgers door fanatieke SS'ers doodgeschoten. Ondanks dat de oorlog voor de Duitsers verloren was, koelden ze tot op het laatste moment hun woede op willekeurige slachtoffers.
Tijdens de battlefield tour doen we Achterveld aan, dat ook gelegen is aan de Grebbelinie. In deze school vond op 28 april 1945 een voedselconferentie plaats, waarbij Duitse en Canadese vertegenwoordigers aanwezig waren. De conferentie werd bijgewoond door prins Bernhard, toen hoofd van de Binnenlandse Strijdkrachten. De bedoeling was de hongerende bevolking in het westen te voorzien van voedselpakketten vanuit de lucht en aanvoer door het Zweedse Rode Kruis via de haven van Delfzijl. Er was een garantie van de Duitsers nodig dat de vliegtuigen met voedselpakketten laag over bezet gebied konden vliegen.
Tijdens de battlefield tour doen we Achterveld aan, dat ook gelegen is aan de Grebbelinie. In deze school vond op 28 april 1945 een voedselconferentie plaats, waarbij Duitse en Canadese vertegenwoordigers aanwezig waren. De conferentie werd bijgewoond door prins Bernhard, toen hoofd van de Binnenlandse Strijdkrachten. De bedoeling was de hongerende bevolking in het westen te voorzien van voedselpakketten vanuit de lucht en aanvoer door het Zweedse Rode Kruis via de haven van Delfzijl. Er was een garantie van de Duitsers nodig dat de vliegtuigen met voedselpakketten laag over bezet gebied konden vliegen.

De school in Achterveld waar de voedselconferentie plaats vond in april 1945.

De school in Achterveld waar de voedselconferentie plaats vond in april 1945.

Aankomst van prins Bernhard in Achterveld. Hij rijdt in de auto van Seyss-Inquart.

De voedselconferentie in het klaslokaal van de school in Achterveld. Links prins Bernhard.

Een teken van de naderende bevrijding zijn de geallieerde vliegtuigen die dit keer geen bommen maar voedselpakketten droppen boven bezet gebied.

Het kostte nog de nodige inspanning om de voedselpakketten naar de hongerende bevolking te brengen in bezet gebied.

Het kostte nog de nodige inspanning om de voedselpakketten naar de hongerende bevolking te brengen in bezet gebied.

Grebbeliniedag op Hoeve de Beek

We bezoeken de Grebbeliniedag op Hoeve de Beek, waar 'Nederland Paraat' er voor zorgt dat we de mobilisatie van het Nederlandse leger een beetje kunnen herbeleven. Soldaten in uniform van het Nederlandse leger betrekken de loopgraaf bij Hoeve de Beek om te laten zien hoe de Duitse aanval wordt afgeslagen. Ook de Canadese re-enectment is aanwezig, om te laten zien hoe het ging met de bevrijding door de Canadezen in 1945, die de inmiddels door de Duitsers aangelegde Pantherstellung, de voormalige Grebbelinie, naderden. Ze hadden overigens nauwelijks hinder van de Duitse versperring.
We bezoeken de Grebbeliniedag op Hoeve de Beek, waar 'Nederland Paraat' er voor zorgt dat we de mobilisatie van het Nederlandse leger een beetje kunnen herbeleven. Soldaten in uniform van het Nederlandse leger betrekken de loopgraaf bij Hoeve de Beek om te laten zien hoe de Duitse aanval wordt afgeslagen. Ook de Canadese re-enectment is aanwezig, om te laten zien hoe het ging met de bevrijding door de Canadezen in 1945, die de inmiddels door de Duitsers aangelegde Pantherstellung, de voormalige Grebbelinie, naderden. Ze hadden overigens nauwelijks hinder van de Duitse versperring.

Een 'Canadese soldaat' heeft een gevechtspauze.

Een 'Canadese soldaat' heeft een gevechtspauze.

10 mei 1940: alarm! De Duitsers komen er aan. Nederlandse soldaten rennen door de loopgraaf naar hun posten.

10 mei 1940: alarm! De Duitsers komen er aan. Nederlandse soldaten rennen door de loopgraaf naar hun posten.

Na afloop van de re-enactment worden de Nederlandse soldaten afgemarcheerd. Op de achtergrond de kerktoren van Woudenberg.

Na afloop van de re-enactment worden de Nederlandse soldaten afgemarcheerd. Op de achtergrond de kerktoren van Woudenberg.

Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.

Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.

Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.
Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.
Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.
Lunterse beek - grens voorposten richting Scherpezeel, hoeve De Beek en IJsselmeer.
Geboeid luisteren we naar onze gids over wat er gebeurde bij Schans De Engelaar op 10,11, 12 en 13 mei 1940. Men hoorde de vijand van verre, maar zag hem aanvankelijk niet, wat de onzekerheid en spanning alleen maar groter maakte. De schans Het Werk aan de Engelaar bij Renswoude had een belangrijke functie in de voorposten van de Grebbelinie. Het vestingwerk beschermde het damsluisje bij de Luntherse Beek, dat diende om het voorterrein onder water te zetten. In de meidagen van 1940 kreeg het Duitse leger hier zware tegenstand te verduren.
Geboeid luisteren we naar onze gids over wat er gebeurde bij Schans De Engelaar op 10,11, 12 en 13 mei 1940. Men hoorde de vijand van verre, maar zag hem aanvankelijk niet, wat de onzekerheid en spanning alleen maar groter maakte. De schans Het Werk aan de Engelaar bij Renswoude had een belangrijke functie in de voorposten van de Grebbelinie. Het vestingwerk beschermde het damsluisje bij de Luntherse Beek, dat diende om het voorterrein onder water te zetten. In de meidagen van 1940 kreeg het Duitse leger hier zware tegenstand te verduren.
Opgravingen tijdens de werkzaamheden aan Fort aan de Buursteeg.

Opgravingen tijdens de werkzaamheden aan Fort aan de Buursteeg.

Het Fort aan de Buursteeg wordt hersteld aan de hand van het ontwerp van Michael van Gessel, dat is gebaseerd op archiefgegevens, de huidige situatie en de blik op de toekomst. Het werk wordt opgedeeld in fases. Tijdens fase 1 wordt het noordelijk deel van het fort gerestaureerd. Dit betreft het deel op het grondgebied van Renswoude, het terrein van de voormalige camping 'De Batterijen'. Projectbureau SVGV heeft in de afgelopen periode gewerkt aan de planvoorbereiding.

Wat er gebeurt:

  • Detectieonderzoek explosieven
  • Gedempte grachten worden uitgegraven en op diepte gebracht.
  • Het verdwenen noordelijk bastion wordt weer zichtbaar in het terrein.
  • Het Sterreplein (het lage terrein achter de wallen) wordt hersteld op de oude maaiveldhoogte.
  • De noordelijke redoute wordt naar periode 1786 gerestaureerd, toen het fort zich nog naar de achterzijde moest kunnen verdedigen.
  • Er wordt aandacht besteed aan het herstellen van de authentieke fortbeplanting.
  • Er wordt archeologisch onderzoek uitgevoerd.

 

De Nederlandse soldaten droegen aanvankelijk een plaatje met het wapen van hun eenheid op hun helm, maar omdat de indruk ontstond dat dit een mikpunt was voor Duitse schutters, werden deze plaatjes van de helm verwijderd.
De Nederlandse soldaten droegen aanvankelijk een plaatje met het wapen van hun eenheid op hun helm, maar omdat de indruk ontstond dat dit een mikpunt was voor Duitse schutters, werden deze plaatjes van de helm verwijderd.
Uitleg over de gebeurtenissen bij Fort aan de Buursteeg in de meidagen van 1940.

Uitleg over de gebeurtenissen bij Fort aan de Buursteeg in de meidagen van 1940.