De battlefield tour Delfzijl-pocket begon bij het station van Delfzijl. We werden eerst onthaald met koffie en luisterden naar de inleiding door onze gids Joël Stoppels, die verhaalde van de Canadese opmars vanaf Juno Beach in Normandie juni 1944, de Slag om de Schelde, oktober/november 1944 tot de opmars in Noord-Nederland in april 1945.
 
Op zaterdag 16 oktober 2016 namen we deel aan een battefield tour met als thema: Delfzijl-Pocket Zuidelijke sector, georganiseerd door Battlefield Tours. We volgden de opmars van het Canadese leger via Niewolda, Woldendorp, de haven van Termunterzijl, waar het Duitse leger trachtte te ontkomen naar Emden, met achterlating van heel veel gestolen spullen, Heveskes waar alleen de kerk nog over wat nadat het dorp moest wijken voor nooit gerealiseerde uitbreiding van de industrie van Delfzijl, via Batterie Fiemel bij Termunten naar Farmsum. Waar de uiteindelijke capitulatie op 2 mei 1945 plaats vond door de Duitse Festungscommandant. De Duitsers waren ondanks hun hopeloze positie half april 1945 niet van plan de havenplaats Delfzijl zonder slag of stoot op te geven. Integendeel, het was Festung Delfzijl, wat inhield dat deze havenstad tot de laatste man verdedigd moest worden. In Delfzijl waren eenheden van Wehrmacht, Kriegsmarine en Luftwaffe.

Op 11 april 1945 had de Poolse Pantserdivisie onder commando van generaal Maczek Musselkanaal en Stadskanaal bevrijd. De 2e Canadese infanterie Divisie had na vier dagen strijd op 16 april 1945 de stad Groningen bevrijd. Maar heel anders dan gedacht zou er nog een verbeten strijd moeten worden gevoerd om de rest van de provincie te bevrijden.

Foto uit ARS Collectie: de bevrijding van Stadskanaal op 12 april 1945. Hier rijdt een Poolse tank voor het huis van mijn grootouders aan de Ceresstraat 18 te Stadskanaal.
 
 
De Duitse bezetter had zich stevig ingegraven in Delfzijl. Grote gebieden ten noorden van het Afwateringskanaal en ten zuiden van het Damsterdiep waren geïnundeerd door het openen van de zeesluizen. De Canadezen konden dus alleen via het zuiden (en zuidoosten) en via het noordwesten oprukken. In deze gebieden werden mijnenvelden, mitrailleurnesten, geschutsstellingen en onder andere tankgrachten, loopgraven, prikkeldraadversperringen en wegversperringen aangelegd om de opmars te vertragen en de havenstad te beschermen. De Duitsers hadden daarnaast een "outer perimeter" of buitenste verdedigingslinie gedefinieerd om aldaar de serieuze verdediging van Delfzijl ter hand te nemen. Deze lijn, bestaande uit een prikkeldraadversperring met loopgraven, liep grofweg van de Punt van Reide via Woldendorp, Wagenborgen, Meedhuizen, Appingedam, Jukwerd, Bierum en Hoogwatum naar de kust. De slag kenmerkte zich door felle en langdurige gevechten. De Zak van Delfzijl (Delfzijl Pocket) was zwaar verdedigd en werd door de Duitsers dan ook als strategisch belangrijk gezien. Dit gold echter ook voor geallieerden. De haven kon, na de bevrijding, dienen als aanvoerhaven voor voedsel om de bevolking te bevoorraden na de hongerwinter 1944-1945. Daarnaast was Delfzijl van belang om Emden te veroveren. De vier kustbatterijen in en rond Delfzijl (in Nansum, Delfzijl (twee stuks aan noordwestzijde van de haven), Fiemel/Termunten en Dollart Süd/Carel Coenraadpolder) beschermden de haven van Emden en de Eems, waardoor deze Duitse haven in potentie bedreigend bleef voor de geallieerde opmars naar Noord-Nederland en Duitsland.
In totaal sneuvelden 62 Canadese militairen en raakten er 180 gewond. De verliezen aan Duitse zijde zijn onbekend.

Samenstelling 5e Pantserdivisie

De 5e Canadese legerdivisie bestond ten tijde van operation Canada uit de volgende legereenheden:

  • 5th Canadian Armoured Brigade
    • 2nd Armoured Regiment (Lord Strathcona's Horse (Royal Canadians))
    • 5th Amroured Brigade (8th Princess Louise's (New Brunswick) Hussars)
      Majoor-Generaal B.M. Hoffmeister in de koepel van een Sherman-tank, 23 mei 1944
    • 9th Armoured Regiment (The British Columbia Dragoons)
    • The Westminster Regiment
  • 11th Canadian Infantry Brigade
    • 11th Independent Machine Gun Company
    • The Perth Regiment
    • The Cape Breton Highlanders
    • The Irish Regiment of Canada
    • The Governor General's Horse Guards
  • Overige eenheden
    • 17th Field Regiment, RCA
    • 8th Field Regiment (Self-Propelled), RCA
    • 4th Anti-Tank Regiment, RCA
    • 5th Light Anti-Aircraft Regiment, RCA
    • 5th Canadian (Armoured) Divisional Signals

    De commandant van de divisie was Majoor-Generaal Bertram Meryl (Bert) Hoffmeister (15 mei 1907 - 4 december 1999). Als dank voor zijn inzet tijdens de bevrijding van Nederland is Hoffmeister onderscheiden als Grootofficier in de Orde van Oranje Nassau.

Meer over Operatie "Canada" Delfzijl Pocket De aanval op Delfzijl door de 5e Canadese Pantser Divisie van 21 april tot 2 mei 1945 op Battlefieldtours.nu

 

Dollard Süd in de Carel Coenradpolder. Helemaal onderaan, op de dijk, staat de twee geschutsstellingen van de Duitsers. Links bovenaan de oplagplaats voor munitie en in het midden het sportterrein.
 
Nieuwolda
 

De 1e Poolse Pantser Divisie was ingedeeld in het 2e Canadese Corps. Tijdens de eerste stop van deze Battlefield Tour staan we bij de kerk in Nieuwolda, waar ons wordt verteld over de verrichtingen van de 1st Polish Armoured Division. Bij de ingang van de kerk aan de P.G. Cremerstraat 14, bevindt zich een plaquette Poolse militairen. Op de plaquette staan onder andere de namen van Poolse bevrijders en het wapen van de Poolse eerste pantserdivisie. De teksten op de plaquette zijn gesteld in zowel Nederlands als Pools.
We lopen over de begraafplaats van Nieuwolda om de oorlogsgraven te bekijken.
De Algemene Begraafplaats van Nieuwolda bevat het gezamenlijke graf van zeven vliegeniers uit het Gemenebest die gesneuveld zijn op 23 april 1944.


Op de gemeentelijke begraafplaats in Nieuwolda ligt één Nederlands oorlogsgraf.
Het betreft het graf van:
Berend Klaas Bosma, Landbouwer, lid verzet, overleden in Anloo, 18-04-1945, 45 jaar.

Onze gids vertelt over de opmars van de 5e Canadese pantserdivisie door het Groninger land. De opmars werd bemoeilijkt door slecht weer, slechte radioverbindingen en weinig dekking door het open landschap met veel sloten, kanalen, meren en overstroomde gebieden.
Onze gids toont ons een Canadese en Duitse helm. Deze bood meer bescherming.
 
Woldendorp
 
Woldendorp kwam aan het eind van de Tweede Wereldoorlog onder vuur te liggen. Canadese en Poolse troepen probeerde toen te voorkomen dat Duitse militairen via de Punt van Reide naar Duitsland vluchtten. Tientallen doden en meer dan dan honderd vernielde huizen vormden de oorlogsschade. Ook de monumentale kerk raakte zwaar beschadigd.
In de morgen van 28 april 1945 probeerden de Canadezen snel een einde te maken aan de onoverzichtelijke situatie in Woldendorp. Terwijl de regen met bakken uit de hemel viel, zuiverden ze het dorp van de laatste Duitsers. Hierbij deden de Duitsers ook nog een tweede poging om het dorp aan te vallen. Volgens de Duitsers was de aanval ook de beste verdediging, waardoor er bij de Duitsers veel slachtoffers vielen. De granaten van “Batterie Termunten” deden wel hun vernietigend werk, Woldendorp raakte zwaar beschadigd.
Sporen van de oorlog op de begraafplaats rond de kerk van Woldendorp. Door granaatvuur beschadigde grafzerken.
Op 24 april was het Canadian Scottish Regiment in Wagenborgen afgelost door het Irish Regiment of Canada dat het dorp van de laatste Duitsers gezuiverd had. De volgende dag had het regiment Schaapbulten bevrijd. Daarna trokken de Canadezen via de Kloosterlaan naar het noorden op. In de vroege ochtend van 28 april vervolgde het Irish Regiment zijn opmars. Bij Heveskesklooster stuitte een compagnie op de buitenste prikkeldraadversperring en werd onder vuur genomen. Toch lukte het om bij het aanbreken van de dag deze buurtschap in te nemen en daar in stelling te gaan. De Duitsers deden vanuit Heveskes rond vijf uur ’s middags een tegenaanval. Met behulp van hun artillerie, mortieren en mitrailleurs sloegen de Canadezen de aanval af. Maar aan de oostkant van Heveskes klooster raakte een aantal van hen in het nauw. Ze bleken ingesloten te zijn door Duitsers. Sommigen wisten te ontkomen, dertien man raakten in Duitse krijgsgevangenschap.
 
Heveskes
 
We staan bij het kerkje van Heveskes. Het dorp is niet meer. Ten prooi gevallen aan de uitbreidingsdrift van de industrie van Delfzijl. Het wrange is dat die uitbreiding nooit heeft plaatsgevonden. Alleen het kerkje is overgebleven.
Nog duidelijk zijn er sporen van de oorlog te zien aan het kerkje van Heveskes.
 
tNu de Canadese troepen op meerdere plaatsen door de buitenste verdedigingsring gedrongen waren, zakte het Duitse verzet snel in. Sommige Duitse kanonnen schoten nog wel. Het opblazen van bruggen, bleef ook door gaan. Nadat het Perth Regiment het terrein van Nansum had bezet, werd de opmars vervolgd naar het gehucht zelf. Met ondersteuning van de artillerie werd deze buurtschap egen vijf uur in de middag van 29 april bevrijd. Kort voor middernacht waren de Canadezen ten noorden van Delfzijl afgelost door de Cape Breton Highlanders. De Canadezen boekten hierna enorme terreinwinst. Binnen enkele uren werd Uiteinde bevrijdt. ‘s Avonds bereikte de voorhoede de Provincielaan ten noorden van Delfzijl. Hierdoor was de binnenste verdedigingsring van Delfzijl doorbroken. Er was nog nauwelijks sprake van tegenstand, 250 Duitsers gaven zich over. Het gebied ten oosten van Delfzijl werd door het Irish Regiment verder bevrijd. Verschillende Duitsers probeerden ondertussen via de haven van Delfzijl te ontsnappen naar Emden. Aan het begin van de avond werd Heveskes bevrijd. Tegen kwart voor drie in de nacht werd de aanval op Termuntenzijl en Termunten ingezet. Het Westminster Regiment, ondersteund door vier tanks trok het gebied rond de beide dorpen binnen. Ondertussen schoot de Batterie Termunten de hele dag met zijn zware granaten op de oprukkende Canadezen. Maar de ongeveer 500 Duitsers die zich in Termuntenzijl en Termunten bevonden, gaven zich zonder noemenswaardige tegenstand over.
 
Geefsweer
 
Op 2 mei 1945 werd de bunker bij Geefsweer door de Canadezen veroverd. De Duitsers verzetten zich hier nog een laatste maal. Deze schermutseling was het laatste gevecht van de laatste geallieerde bevrijdingsactie in Nederland. Daarna was Nederland echt helemaal VRIJ!
Onze battlefield tour arriveert bij de bunker van Geefsweer.
 
In Geefsweer (gemeente Delfzijl) staat nog een bunker, type 656, pal naast een grote boerderij , de enige overgebleven bunker met een mitrailleursnest.
Onze gids Joël Stoppels vertelt over de gebeurtenissen bij de bunker van Geefsweer, waar de laatste Canadese militair is gesneuveld. Onderstaande gegevens kwam ik tegen bij het zoeken naar verdere gegevens over deze gesneuvelde militair.
Het graf van soldaat Spicer op de Canadese begraafplaats te Holten.
Name:SPICER, JOHN GERARD
Initials:J G
Nationality:Canadian
Rank:Private
Regiment/Service:Irish Regiment of Canada, R.C.I.C.
Age:21
Date of Death:02/05/1945
Service No:B/122049
Additional information:Son of Usher Cecil and Dorothy Catherine Spicer, of Hamilton, Ontario.
Casualty Type:Commonwealth War Dead
Grave/Memorial Reference:V. D. 4.
Cemetery: HOLTEN CANADIAN WAR CEMETERY
 
 
Het gebied tussen Delfzijl en Nieuwe Statenzijl is een van de laatste stukjes Nederland dat in 1945 werd bevrijd van de Duitse bezetting. Ongemerkt is dat zeker niet gegaan. Op 15 april 1945 dachten de bewoners van Termunten en Woldendorp dat ze bijna bevrijd waren, enkele gedemoraliseerde Duitse eenheden trokken in wanorde weg, richting Duitsland. De teleurstelling onder bevolking was echter groot toen ze de volgende dag zagen dat er nieuwe, verse en fanatieke bezetters terugkwamen. Ze legden verdedigingslinies aan in de polders tussen Termunten en Woldendorp. Het geschut bij Fiemel en in de Carel Coenraadpolder bombardeerde Nieuwolda. Enkele geallieerde tanks bereikten weliswaar de Binnen Ae (bij Woldendorp), maar die moesten zich weer terugtrekken.
Op 17 april werd Woldendorp ontruimd. Alles wat kon worden meegenomen werd op wagens, karren en kruiwagens geladen. De uittocht begon. Een deel van de bevolking bereikte via de Reiderwolderpolder bevrijd gebied bij Oostwold en Midwolda. Anderen werden in de polder tegengehouden en moesten een goed heenkomen zoeken. Ze konden echter niet terug naar het dorp en moesten dekking zoeken in enkele diepe sloten tussen Termunten en Woldendorp, beschermd door wagenbakken en wagens met strobalen.
Anderen werden opgenomen door bewoners van de verspreid door de polder staande huizen. Op 22 april werd op verschillende plaatsen bij die sloten "veld-kerkdiensten" gehouden door ds. Van der Berg. De volgende dag moesten de mensen de sloten verlaten, het gebied rond Fiemel werd ontruimd. De mensen uit de sloten werden opgevangen door de bewoners van Termunten. Wagenborgen en Nieuwolda kwamen enkele keren in andere handen; de geallieerden kwamen overdag, maar moesten zich enkele keren tegen de avond weer terugtrekken. Woldendorp, Termunterzijl, Termunten en Fiemel lagen in de laatste week van april vrijwel constant onder vuur. Op verschillende plaatsen sloegen voltreffers in, verscheidene mensen verloren in de laatste dagen van de oorlog het leven.
Op 27 en 28 april staken terugtrekkende Duitse soldaten alle boerderijen in de Carel Coenraadpolder en Joh. Kerkhovenpolder in brand. Op 28 april bereikten de Canadese bevrijders Borgsweer; de bezetters trokken zich steeds meer terug op de stellingen Fiemel en Carel Coenraadpolder.
Onze gids geeft uitleg van de gebeurtenissen in de haven van Termunterzijl. De laatste Duitse weerstand, veral chaos van Duitsers die trachtten te ontkomen over de Dollard naar Eemshaven in Duitsland en achtergelaten materieel, veelal gestolen in de oorlogsjaren.
 
Op 29 april werden Borgsweer en Termunterzijl bevrijd. In de ochtend van 30 april omstreeks 5 uur bevrijdden Canadese militairen Termunten en in de voormiddag trokken deze troepen via Woldendorp naar bevrijd gebied rond Oostwold en Midwolda. Op 1 mei werd de stelling Fiemel door de geallieerden ingenomen door Poolse en Canadese militairen. Een weekje later konden de geëvacueerde bewoners van Woldendorp en Termunten naar hun dorpen terug, althans wat daar nog van over was
We hebben de gelegenheid rond te kijken in de mooie jachthaven van Termunterzijl. Alles is gerestaureerd. Vanaf de dijk lopen we op de trap naar beneden naar het haven.

Schutsluis (1870/1906)

Boog van Ziel. Rijkmonument.

Termunterzijldiep

We stappen weer in de bus op weg naar batterij Fiemel.

 
Batterij Fiemel
In het jaar 1940 kwamen de eerste twaalf Duitse militairen naar de Punt van Reide. Als eerste handeling plaatsten ze een zoeklicht op het voorste puntje van de Punt. Later werd dit zoeklicht verplaatst naar een stenen gebouwtje, dat er nu nog staat. Ook werden vier funderingen gelegd voor het luchtafweergeschut. Deze betonplaten liggen er nog. Het zoeklicht was ervoor om de Eems en Dollard af te zoeken naar vijandige vaartuigen. De eerste kwartiermakende militairen werden gehuisvest in een salonwagen. In 1941 werd de volgende lichting Duitsers overgebracht naar de Punt. In eerste instantie ging het om ongeveer honderd soldaten.
De kwartiermakende militairen werden gehuisvest in een twintigtal "wohnwagen" die op de voorste wierde werden gezet De "wohnwagen" werden op palen geplaatst, om te voorkomen dat met hoogwater het Dollardwater naar binnen zou lopen.

De gelegerde militairen op batterie Fiemel

De kanonnen van batterij Fiemel vuren op overvliegende bommenwerpers. Tijdens de Canadese opmars richting Delfzijl maakten ze het hen nog knap lastig toen ze landinwaarts werden gedraaid. Ook werden de dorpen in de omgeving zwaar gehavend. Toch werd er uiteindelijk geen bezet geboden, maar troffen de Canadezen een verlaten batterij aan, waar de kanonnen vernietigd waren.
Op de foto poseert omstreeks 1946 een kind op één van de grote 128 mm kanonnen te Fiemel
Voor het opwekken van elektriciteit werd voor op de punt een aggregaat geplaatst. Naast de barakken werd een groot vierkant gat gegraven voor de opvang van regenwater. De Duitse soldaten zwommen af en toe in deze vijver, waardoor deze lokaal beter bekend is als "het zwembad". De klei die uit het "zwembad" kwam, werd naar de voorste punt gebracht om de geschutsstelling hoger te plaatsen. Ook werden er twee dubbele batterijen geschut en diverse munitiegebouwtjes geplaatst.
Begin van de bouw van de bunkers met op de achtergrond een directiekeet.
 
Het gebied tussen Delfzijl en Nieuwe Statenzijl is een van de laatste stukjes Nederland dat in 1945 werd bevrijd van de Duitse bezetting. Ongemerkt is dat zeker niet gegaan. Op 15 april 1945 dachten de bewoners van Termunten en Woldendorp dat ze bijna bevrijd waren, enkele gedemoraliseerde Duitse eenheden trokken in wanorde weg, richting Duitsland. De teleurstelling onder bevolking was echter groot toen ze de volgende dag zagen dat er nieuwe, verse en fanatieke bezetters terugkwamen. Ze legden verdedigingslinies aan in de polders tussen Termunten en Woldendorp. Het geschut bij Fiemel en in de Carel Coenraadpolder bombardeerde Nieuwolda. Enkele geallieerde tanks bereikten weliswaar de Binnen Ae (bij Woldendorp), maar die moesten zich weer terugtrekken. Woldendorp, Termunterzijl, Termunten en Fiemel lagen in de laatste week van april vrijwel constant onder vuur. Op verschillende plaatsen sloegen voltreffers in. Op 27 en 28 april staken terugtrekkende Duitse soldaten alle boerderijen in de Carel Coenraadpolder en Joh. Kerkhovenpolder in brand. Op 28 april bereikten de Canadese bevrijders Borgsweer; de bezetters trokken zich steeds meer terug op de stellingen Fiemel en Carel Coenraadpolder. Op 29 april werden Borgsweer en Termunterzijl bevrijd. In de ochtend van 30 april omstreeks 5 uur bevrijdden Canadese militairen Termunten en in de voormiddag trokken deze troepen via Woldendorp naar bevrijd gebied rond Oostwold en Midwolda. Op 1 mei werd de stelling Fiemel door de geallieerden ingenomen door Poolse en Canadese militairen.

Op de dijk aan de Dollard bij batterij Fiemel.

Uitleg door onze gids over batterij Fiemel.

Het ziet er nu nog troosteloos uit, maar onze gids vertelde dat er een miljoen euro in de pot zit om er weer wat van te maken. De bunkers zijn nu in beheer gekomen van het Groninger Landschap en er is een informatiecentrum gepland.

Canadese tijdelijke begraafplaats in wirdum

Een laatste afscheid op de Canadese tijdelijke begraafplaats in Delfzijl, voor de oorlogsgraven werden verplaatst naar Holten.
 
Farmsum
 
Met op de achtergrond de kerk van Farmsum op het Pijpplein, vertelt onze gids over de afloop van de Slag om de Delfzijl-Pocket met de uiteindelijke overgave van de Duitse garnizoenscommandant, de korvettenkapitein Wolters.
 
Kapitein Wolters was Festungscommandant want Hitler had op 6 april 1945 de havenstad Delfzijl tot Festung verklaard. Dat betekende dat de stad tot het uiterste moest worden verdedigd tot de laatste man en de laatste kogel. Dit waanzinnig bevel zou de strijd onnodig verlengen met vele slachtoffers, waarvan de laatste nota bene enkele uren voor de overgave nog viel op 2 mei 1945 in Geefsweer. De gevechten waren al meer dan een week aan de gang. De FLAK stellingen aan de kust gaven zich een voor een over. Dat waren batterie Dollardt Sud en Nansum. Het waren de Cape Breton Highlanders die op 30 april oprukten naar Delfzijl, maar aanvankelijk vastliepen in een mijnenveld. Op 1 mei gingen de gevechten verder en rukte men op naar de gestelde doelen, namelijk de bunkers van Batterie Delfzijl en de Hogeweg. Vervolgens werd het spoorwegstation ingenomen waarbij honderden Duitsers krijgsgevangen werden gemaakt. Hierna trok men de stad in zonder verdere tegenstand.
Duitse soldaten die zich overgeven aan de Canadezen op het station van Delfzijl.
Intocht van de Canadezen aan de Uitwierderweg in Delfzijl.
 
In de ochtend van 2 mei 1945 gaf de Garnizoenscommandant Von Wolters zich met 400 man over aan luitenant-colonel Payne van het Irish Regiment. Hierna heerste er een grote chaos in Farmsum. Nog eens honderden Duitse militairen kwamen de straat op om zich over te geven. In totaal werden 1386 Duitsers inclusief 38 officieren in Farmsum gevangen genomen. Het Irish Regiment heeft een hoge prijs moeten betalen voor de bevrijding van Delfzijl. 16 gesneuvelden werden op 4 mei 1945 begraven in Lutje Loug, tussen Woldendorp en Oostwold, naast vier landgenoten van het Westminster Regiment en één man van de 5th divisional Engineers.
De Cape Breton Hithlanders waren de eigenlijke bevrijders van Delfzijl. Er was namelijk verwarring ontstaan omdat de Duitse garnizoenscommandant zich had overgegeven aan het Irish Regiment. Dat werd ook breed uitgemeten in de krant van het Canadese leger, de Maple Leaf. Dat was natuurlijk een teleurstelling van de Highlanders, die immers een hote tol hadden betaald voor de bevrijding van Delfzijl. Op 4 mei stuurde het HQ van de Cape Breton Hithlanders een bericht naar het HQ 11 CIB: "Ondanks officiële berichten en berichten in de lokale krant, hebben wij nog steeds het veroverde Delfzijl in handen".
Afscheid van zijn gevallen kameraad door sergeant Bennie Peters van de Cape Breton Highlanders in Delfzijl.

The Pipe-band of The Cape Breton Highlanders in Delfzijl

Cape Breton Highlanders in Delfzijl.

Cape Breton Highlanders watch German P.O.W'.s put to work at unloading food relief.