Op dinsdagavond 10 december 2019 waren we bij Platform Militaire Historie in de Smederij aan de Verbindelaarsweg voor een lezing door Herman Rolleman over het SS-Wachbataillon 3, dat belast was met de bewaking van kamp Amersfoort. Deze SS-eenheid werd op 18 september 1944 bij Ede ingezet tegen Britse parachutisten tijdens de tweede dag van Operatie Market Garden. Kamp Amersfoort was onderdeel van het groot militair complex Amsvorde. Niet alleen kamp Amersfoort, maar het gehele complex Amsvorde werd bewaakt door die SS-eenheid.
Op 19 april 1945 werd Kamp Amersfoort overgedragen aan Loes van Overeem van het Rode Kruis. De kampleiding probeerde toen te verdwijnen, terwijl het Wachbataillon bleef functioneren maar alle dossiers verbrandde.

 

Loes van Overeem, nadat kamp Amersfoort aan haar was overgedragen.

Op 8 mei 1945 bevrijdde de Brits-Canadese diviie Polar Bears kamp Amersfoort. Daarna verdween het Wachbataillon als het ware uit de geschiedenis.
1938-1940: de aanloop
 
In de jaren '30 was Amsvorde een opleidingsfaciliteit voor de politie. In 1938-1939 werd Amsvorde een deel van de Nederlandse verdedigingslinie, met loopgraven en luchtdoelgeschut. In de meidagen van 1940 vonden er hier echter geen gevechtshandelingen plaats.
In de zomer van 1940 rustte een Duits divisie hier uit van de strijd. Amersfoort werd geleidelijk een garnizoensstad net als Ede. De Duitsers gebruikten de faciliteiten van Amsvorde, zij het op kleine schaal. Wat een paar jaar later kamp Amersfoort zou worden, diende eerst als een kleine gevangenis. De Gestapo nam de naastgelegen villa's over en de gebouwen van Don Bosco werden gebruikt als leslokalen.
Muurschildering van kamp Amersfoort in 1944 door gevangenen gemaakt.
 
1942: de oprichting van het Wachbatallion
De repressie nam toe en daarmee de behoefte aan gevangeniscapaciteit. Kamp Amersfoort werd een polizeiliches durchgangslager. Amsvorde werd daarmee een groot complex met de noodzaak bewaakt te worden. Het kamp Amersfoort viel onder de verantwoordelijkheid van de Sicherheitzdienst (SD), terwijl het complex eromheen, Amsvorde, de verantwoordelijkheid werd van het nieuw op te richten Wachbatallion, te vergelijken met de wat in Engeland de Guards werd genoemd.
Stafcompagnie werd Wachbatallion Nord-West, later SS-Wachbataillon 3
De stafcompagnie bestond uit 75 Duitsers en was direct ondergeschikt aan de höhere SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter.
De commandant was Paul Helle, die de opdracht had de compagnie uit te breiden naar een bataljon, met de taak om de kampen in Amersfoort, Vut, St Michelsgestel en Haaren te bewaken. Het plan om ook Westerbork te bewaken werd geschrapt. Op 1 januari 1942 werd SS-Wachbataillon Nordwest opgericht. De manschappen vielen onder het commando van de Waffen-SS en droegen ook het uniform van de Waffen-SS (SS-runen en Hoheitsabzeichen). Naast Nederlanders (17-40 jaar) dienden ook Letten en Oekrainers (steevast aangeduid als Russen) in de eenheid. De werving in de eerste jaren was zeer succesvol. Concurrentie van de oostfront-divisies en de Landstorm. Het was een verkapte dienstplicht.
Nederlandse SS-soldaten van Wachbataillon Nordwest schieten op de parachutisten die maandag 18 september 1944 landen op de Ginkelse Heide bij Ede. Het Wachbataillon werd met vrachtwagens van Amersfoort naar Ede gereden toen operatie Market Garden begon op 17 september 1944.
Graven van leden van Wachbatallion 3 op de Duitse begraafplaats Ysselstein.